Tết cổ truyền Việt Nam

Không khí Tết rộn ràng trên khắp các phố phường - Ảnh: Trần Bình

“Bộn bã” như Ba mươi Tết

Bởi Tết có tầm quan trọng to lớn đến đời sống tinh thần, tâm linh của người Việt nên ai ai cũng mong muốn chuẩn bị cho một cái Tết thật đầy đủ, tươm tất nhất có thể. Tết thường chỉ diễn ra trong 3 ngày nhưng công tác chuẩn bị cho nó có thể phải bắt đầu từ 10 đến 15 ngày thậm chí là cả tháng. Tùy từng nơi mà thời gian chuẩn bị cho Tết cũng khác nhau. Thông thường từ khoảng ngày 20 tháng Chạp âm lịch là người dân bắt đầu gác lại các công việc hàng ngày để mua sắm, dọn dẹp nhà cửa và chuẩn bị cho Tết. Bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp họ đã đi chợ và mua các vật phẩm cần thiết cho Tết, muối dưa hành và làm mâm cơm tươm tất để cúng tiễn ông Táo về chầu Trời. Đây là một nghi lễ không thể thiếu và được thực hiện trang trọng. Nhà nào cũng mong muốn Ông Táo sẽ tâu bẩm với Ngọc Hoàng công việc làm ăn của gia đình mình năm cũ và cầu xin một năm mới “mưa thuận, gió hòa”, công việc thuận lợi, tài lộc tấn tới, gia đình mạnh khỏe, bình an…

Công tác chuẩn bị cho Tết luôn sôi nổi và tất bật - Ảnh: Internet

Vào những phiên chợ gần Tết, lượng người đổ về chợ đông đúc hơn nhiều so với ngày thường. Lượng hàng hóa cũng tăng đột biến, đặc biệt là các gian hàng đặc trưng của Tết như: lá dong, hoa mai, hoa đào, quất… càng làm cho màu sắc chợ Tết thêm rực rỡ và tạo nên không khí Tết đang đến rất gần.

Những người nội trợ thì lo mua sắm những hàng hóa, vật phẩm cần thiết sao cho tỉ mỉ, chu đáo nhất. Những người đàn ông thì lo sửa sang lại nhà cửa, mái nhà, sơn lại tường… sao cho sạch sẽ, khang trang nhất. Rồi mọi người phân công nhau dọn dẹp nhà cửa, mua cành đào, cây mai, cây quất về trang trí. Trẻ con cũng được phân công công việc tạo nên một không khí hối hả, tấp nập và vui tươi. Sau khi tiễn ông Công, ông Táo về chầu Trời, cha mẹ tôi cùng với các chú, bác, cô, dì sẽ đưa chúng tôi ra thăm mộ tổ tiên. Tất cả mọi người sẽ cùng nhau dọn dẹp, quét tước, nhổ cỏ dại xung quanh khu lăng mộ. Sau đó những lễ vật được mang theo như: hoa quả, tiền vàng mã, và những bộ quần áo mới đã được chuẩn bị sẽ được bày biện lên và thắp hương. Con cháu sẽ đứng chắp tay cung kính trước tổ tiên và những người đã mất để thỉnh mời tổ tiên về ăn Tết cùng với gia đình, con cháu.

Công tác chuẩn bị Tết của người Việt không thể thiếu nồi bánh chưng, bánh tét. Nhiều nơi người ta còn làm thêm các loại bánh khác để ăn trong dịp Tết cho phong phú như: bánh gai, bánh tẻ, bánh dầy… và các loại mứt. Người ta làm không chỉ để sử dụng trong nhà mà còn để mang biếu, tặng những người mà mình yêu thương, trân quý. Tặng quà hay đi “lễ Tết” là một phong tục đẹp đẽ trong ngày Tết cổ truyền. Những người được biếu, lễ thường là ông bà, cha mẹ, những người thầy, những người giúp đỡ mình trong công việc hoặc những mối giao tình trân quý. Tôi thường được cha mẹ cho đi cùng khi đi “lễ tết” hai bên Nội, Ngoại. Lễ vật là một con gà trống to béo, một cân giò nạc, bánh chưng, cành đào và bánh, mứt, kẹo cùng với chai rượu ngon. Sau này khi điều kiện kinh tế khấm khá hơn thì ngoài lễ vật còn có thêm một ít tiền để biếu ông bà tiêu trong dịp Tết.

Một việc cần được chuẩn bị chu đáo trước Tết đó là mua sắm, lau dọn và bày biện mâm ngũ quả. Thường thì công việc này được người đàn ông trong gia đình đảm nhiệm. Có thể là người bố hoặc người con trai lớn trong nhà. Vị trí đặt mâm ngũ quả là ban thờ trên cao, người đảm nhiệm phải lau chùi khu vực ban thờ bằng khăn sạch và nước thơm. Sau đó sẽ bày biện các loại bánh, mứt. kẹo. rượu bia xung quanh. Vị trí đặt mâm ngũ quả sẽ là khu vực chính giữa ban thờ bên ngoài khu vực đặt bát hương. Mâm ngũ quả phải được chọn lựa kỹ càng sau đó rửa sạch sẽ và để ráo nước. Người xếp mâm ngũ quả sẽ bày nải chuối xuống trước, sau đó sẽ trang trí lên trên những loại trái cây khác như bưởi, cam, quýt, quất, táo, mãng cầu, xoài… Mỗi nơi người ta sẽ lựa chọn những loại trái cây khác nhau và cách bày biện cũng vô cùng phong phú. Tuy nhiên, việc bày biện mâm ngũ quả đẹp mắt, hoành tráng ngoài tính thẩm mỹ ra còn có ý nghĩa cầu mong cho gia đình có nhiều thăng tiến, tài lộc, may mắn trong năm mới.

Thông thường bánh chưng sẽ được gói vào những ngày gần sát Tết. Đối với trẻ em nông thôn chúng tôi thì những hoài niệm về nồi bánh chưng đã in đậm trong tâm trí. Thấy không khí gói bánh chưng là thấy Tết như đến rồi. Một thứ không khí Tết bao trùm không gian khắp các nhà, các xóm. Trẻ em chúng tôi thì không phải làm gì mà chỉ chạy lăng xăng chơi đùa quanh người lớn. Đến lúc gói bánh kiểu gì bà với mẹ cũng sẽ gói cho mỗi đứa 1 cái bánh nhỏ để làm đồ chơi. Khi nấu bánh thì những chiếc bánh chưng nhỏ ấy sẽ được đặt trên cùng. Bánh chưng thường sẽ được gói xong vào cuối buổi sáng hoặc buổi trưa.

Bánh Chưng – Một loại bánh đặc trưng của ngày Tết Việt - Ảnh: Internet

Một chiếc bếp lửa sẽ được kê riêng để nấu nồi bánh chưng và luôn rực lửa. Trong cái giá rét của những ngày cuối năm, buổi tối cả nhà quây quần vừa canh nồi bánh chưng vừa chuyện trò vui vẻ. Hơi ấm nóng tỏa ra từ lửa, từ than, từ hơi khói bốc lên nghi ngút của nồi bánh và mùi bánh chưng chín phả vào không khí trở thành một mùi hương đặc trưng của Tết khiến ai trải nghiệm rồi sẽ nhớ mãi. Thời gian để nấu chín một nồi bánh chưng từ 8 đến 12 giờ đồng hồ. Trẻ con chúng tôi thì háo hức đợi chờ đến khi những chiếc bánh “con” chín. Mẹ sẽ vớt ra trước, nắn chỉnh và xỏ cho một cái quai đeo. Chúng tôi sẽ đeo vào cổ và chạy khắp nhà khoe nhau xem bánh của ai đẹp hơn, to hơn rồi có khi dùng chiếc bánh để mô phỏng cây súng và bắn nhau “đùng” “đoàng”. Xong có khi mệt quá tôi ngủ thiếp đi với chiếc bánh chưng vẫn đeo ở trước ngực.

Bao giờ anh tôi là người sẽ bóc bánh trước để cho cả nhà nếm thử. Cha mẹ tôi sẽ “xem bánh” để xem màu sắc bánh xanh đều, đẹp không; gạo bánh bên trong có chín đều không vì mọi người quan niệm nấu được nồi bánh ngon, đẹp, hoàn hảo thì năm mới sẽ gặp nhiều may mắn, công việc sẽ thuận lợi, suôn sẻ, kinh tế cả gia đình sẽ phát triển. Ngược lại nếu bánh chưng khi nấu bị dở sống dở chín, bị khê hoặc màu bánh không xanh thì dự báo gia chủ sẽ không gặp may mắn trong năm mới.

Vào những ngày cận Tết người ta sẽ làm mâm cơm cúng “tất niên” để tổng kết, khép lại một năm cũ và thường mời bạn bè, người thân đến dự. Họ cùng nhau ăn uống vui vẻ và ôn lại những việc mình làm trong năm và bàn tính những công việc, dự định trong năm tới.

Tết với những phong tục

Tết như là một dịp để tổng kết lại năm cũ. Ngày Tết Nguyên đán có rất nhiều điều kiêng kỵ. Mỗi nơi sẽ có những tập tục thể hiện những việc nên làm, kiêng làm đầu năm. Những tập tục nên làm như: hái lộc, gánh nước, xông đất, mua muối, tảo mộ, tặng bao lì xì… Những việc không nên làm như là: quét nhà, Mỗi người đều tự nhận định về một năm làm việc, học tập, công tác của mình và tổng kết lại những việc mình đã làm được, chưa hoàn thành và đặt ra mục tiêu cho năm mới.

Những sạp bán Báo Tết, Lịch Tết là nơi thu hút nhiều người tham quan, mua sắm - Ảnh: Trần Bình

Đêm giao thừa là thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới vô cùng ý nghĩa và thiêng liêng. Vào thời khắc Trời, Đất giao hòa, vạn vật có sự đổi thay có thể cảm nhận rất rõ ràng. Đêm giao thừa người Việt làm mâm cơm cúng tổ tiên, thần linh đúng vào thời khắc đồng hồ điểm 12 giờ đêm. Kể từ lần đầu tiên Bác Hồ đọc thơ chúc Tết đồng bào, chiến sỹ cả nước đúng vào thời khắc chuyển giao giữa năm Bính Tuất (1946) sang năm Đinh Hợi (1947) thì mỗi dịp giao thừa, người đứng đầu Nhà nước sẽ gửi những lời chúc tốt đẹp nhất đến với đồng bào, chiến sỹ cả nước một năm mới nhiều thành công và thắng lợi. Trong tiếng nhạc của những bài hát chào xuân mới hòa lẫn với tiếng pháo “đì, đùng” khắp nơi càng làm cho không khí ngày Tết thêm rộn ràng và vui tươi.

Những cánh hoa đào nở sớm báo hiệu một mùa xuân mới sắp sang - Ảnh: Trần Bình

Khi những lời chúc Tết của Chủ tịch nước vang lên trên đài tiếng nói Việt Nam và trên sóng truyền hình cũng là lúc cha mẹ tôi với trang phục chỉnh tề bắt đầu đốt những nén hương thơm thành kính dâng lên tổ tiên, thần linh mâm cỗ giao thừa đã được chuẩn bị tươm tất. Sau khi làm lễ cúng giao thừa xong thì mọi người cùng nhau đi dạo và hái vài cành lộc với mong muốn mang lại nhiều hơn những may mắn, an lành, tài lộc cho một năm mới đầy hi vọng.

Cùng với hoa đào, những cây quất trĩu quả vàng óng cũng sẽ được trưng bày trong không gian Tết Việt - Ảnh: Trần Bình

Mồng 1 Tết là ngày mà bọn trẻ con chúng tôi háo hức nhất. Chúng tôi cũng dậy từ thật sớm, được mẹ thay cho những bộ quần áo mới nhất, đẹp nhất. Cha mẹ tôi sẽ dặn dò chúng tôi thật kỹ càng những điều kiêng kỵ vào sáng mồng 1 như là: không được quét nhà, không được làm đổ vỡ, không nói to hay cãi nhau, không chạy nhảy lung tung, không đi ra khỏi nhà khi chưa có người đến xông đất… Ai không thực hiện đúng những lời dặn của người lớn thì được cho là “mất Dông” (nghĩa là cả năm sẽ gặp điều xui rủi). Tuy không hiểu hết ý nghĩa của việc “mất Dông” đó, nhưng trẻ con chúng tôi sợ lắm. Cả buổi sáng mồng 1 chúng tôi sẽ phải thật nghiêm chỉnh nghe theo những lời dặn dò của cha mẹ, tuân thủ những điều dặn dò vì không ai muốn “Dông cả năm” cả.

Thường thì mỗi gia đình sẽ chọn cho mình một người hợp tuổi, hợp mệnh để đến xông đất đầu năm. Thường thì người được chọn sẽ đến vào thời khắc vừa qua giao thừa hoặc đến sớm lúc sáng mồng 1 khi gia chủ vừa làm xong mâm cơm cúng. Người xông đất sẽ vào nhà, chúc tết các thành viên trong gia đình và lì xì nhau. Gia chủ sẽ chuẩn bị một phong bao lì xì đỏ để tặng người đến xông đất và trang trọng mời ở lại dùng cơm, uống chén rượu đầu xuân. Mọi người ăn uống, chúc tụng nhau vui vẻ.

Những gánh hàng hoa vừa tô điểm thêm màu sắc cho phố phường vừa là mặt hàng được mua sắm nhiều vào dịp Tết - Ảnh: Trần Bình

Sau khi tiếp đón vị “sứ giả xông đất” và dùng cơm xong, cha mẹ tôi sẽ đưa chúng tôi đến nhà ông bà hai bên để chúc tết. Chúng tôi thì thích lắm vì nhận được nhiều lì xì và bánh kẹo. Khi người lớn uống trà, ăn mứt và nói chuyện rôm rả với nhau thì cũng là lúc tôi cùng với các anh chị em họ hàng khác khoe nhau “chiến lợi phẩm” là các phong bao lì xì đỏ rực, những quả bóng bay nhiều màu sắc, những món đồ chơi và những loại bánh kẹo ngon lành. Hầu như năm nào nhà tôi cũng sẽ ăn cơm trưa mồng 1 tại nhà Ngoại sau đó sẽ đi thăm nom các bác, các dì, các cậu bên Ngoại rồi buổi chiều trở về nhà vào buổi chiều. Đến sáng mồng 2 cả gia đình tôi sẽ sang quê Nội chúc Tết, thăm nom họ hàng và ở lại đến tối mồng 2 mới trở về nhà. Những bữa cơm ngày Tết đông đủ thành viên trong gia đình trở nên ấm cúng và tình cảm. Mọi người chỉ nói những chuyện vui vẻ, lạc quan mà bỏ qua những chuyện xui rủi, không may trong năm cũ. Những chén rượu ngày Tết cũng được nâng lên và chúc nhau một năm mới làm ăn phát triển, khấm khá.

Mâm cơm ngày Tết

Nói đến mâm cơm ngày Tết chắc hẳn trong ký ức của mỗi người đều in đậm những hương vị riêng, rất đặc trưng mà có lẽ nó không giống bất kỳ một mâm cơm trong dịp thường ngày hay trong nghi lễ nào khác. Mâm cơm ngày Tết hội đủ nhiều yếu tố từ hương, vị, màu sắc, ác món ăn đặc trưng và cả cái “không khí Tết” bao trùm trong một không gian được trang hoàng bởi những sắc màu rực rỡ của hoa đào, của câu đối đỏ, của sự gọn gàng, ngăn nắp từ nhà ra ngõ... Nhưng có lẽ điều làm chúng ta nhớ nhất trong mâm cơm ngày Tết là sự đông đủ các thành viên, các thế hệ trong gia đình sum họp trong không khí vừa tình cảm, vừa trang nghiêm và thiêng liêng. Tất cả hòa quyện với nhau để tạo nên một mâm cơm ngày Tết hoàn chỉnh. Khi nhắc đến mâm cơm ngày Tết thì mỗi người đều nhớ ngay đến những ngày Tết đã qua và hồi hộp, háo hức chờ Tết về để được quây quần bên gia đình.

Mâm cơm ngày Tết luôn được chăm chút tỉ mỉ và không thể thiếu những món ăn truyền thống mang đậm phong vị Tết Việt - Ảnh: Internet

Mâm cơm ngày Tết Việt có lẽ không thể thiếu những món ăn truyền thống như: Bánh chưng xanh, dưa hành, canh măng khô, thịt nấu đông, giò, chả, nem… Vì Tết là sum vầy; vì Tết là no đủ, ấm cúng và từ xa xưa Tết là ước mong một năm mới “mưa thuận, gió hòa”, mùa màng tốt tươi, tiền bạc đầy nhà, gia đình sung túc nên Tết là dịp mà người ta cố gắng sắm sửa thật đầy đủ, chu đáo nhất có thể.

“Giã Tết” mồng 3 hay còn gọi là “lễ hóa vàng”

Do sự đa dạng vùng, miền và văn hóa, phong tục nên lễ “giã Tết” hay “lễ hóa vàng” được mỗi nơi thực hiện có đôi chút khác nhau. Nhưng đa phần đều được thực hiện vào ngày mồng 3 Tết với cùng mong muốn cảm tạ các vị thần linh, tổ tiên đã về ăn Tết cùng con cháu và phù hộ, độ trì cho gia đình năm mới gặp nhiều may mắn, suôn sẻ. Với quan niệm “Âm dương nhị đồng nhất lý”, nghĩa là có mời thì phải có tiễn đưa. Chiều 30 cúng mời các cụ cùng với các vị thần linh về ăn Tết thì mồng 3 sẽ cúng tiễn họ đi. Ngoài những lễ vật được chuẩn bị, bày biện từ trước thì các gia đình sẽ làm một mâm cơm tươm tất cúng tiễn ông bà, tổ tiên về lại nơi an nghỉ sau những ngày về ăn Tết cùng gia đình, con cháu. Lễ hóa vàng được thực hiện với các lễ phẩm thông thường cùng với hương hoa, trầu cau, rượu và nước cùng với toàn bộ tiền vàng đã được chuẩn bị từ trước Tết. Ngoài ra, mâm cúng “giã Tết” không thể thiếu một bát gạo và một bát muối. Sau khi thực hiện nghi lễ cúng tiễn xong thì mang toàn bộ số tiền, vàng mã để đốt cho các cụ mang đi. Số gạo và muối đó sẽ được mang rắc đều quanh nhà, ra ngõ để bố thí cho các vong nhân lưu lạc để hương, vàng mã gia đình hóa thì các cụ đều nhận được trọn vẹn. Một số nơi hoặc một số gia đình còn chuẩn bị một đôi quang gánh hoặc cây mía đặt dưới mâm cúng làm gậy chống hoặc để các cụ mang, gánh cống phẩm đi. Sau khi hóa vàng xong thì lạy tạ xong mới được phép hạ mâm cúng xuống và cả nhà ngồi vào mâm và thụ lộc.

Ở nhiều nơi, sau khi cúng “giã Tết” xong cũng coi như phần “lễ” đã xong và bước vào phần “hội”. Những hoạt động văn hóa, văn nghệ dân gian và đương đại được tổ chức khắp nơi. Mỗi vùng, miền, địa phương đều có những sắc thái đa dạng, nhiều màu sắc. Các hội làng, hội đình được tổ chức với sự tham gia của đông đảo người dân. Tại đây sẽ được tổ chức nhiều trò chơi dân gian vui nhộn, ý nghĩa như: đánh vật, kéo co, cờ tướng, cờ người… Các môn thể thao như bóng đá, bóng chuyền, đá cầu, cầu mây… cũng được tổ chức sôi nổi và nhận được sự quan tâm, cổ vũ của người dân.

Đi lễ Chùa là một hoạt động du xuân quen thuộc của người dân Việt - Ảnh: Trần Bình

Tết là dịp người dân nghỉ ngơi sau cả một năm lao động, học tập, công tác vất vả. Tết là dịp sum họp, đoàn viên bên nhau trong niềm vui, niềm hạnh phúc của cả nước. Tết là dịp để con cháu tỏ lòng biết ơn đến ông bà, cha mẹ, tổ tiên. Tết là dịp cử hành các nghi lễ quan trọng để cầu mong Trời đất, thần linh, tổ tiên phù hộ, độ trì cho con cháu một năm mới làm ăn khấm khá, cầu cho quốc thái, dân an và cầu mong cho nhà nhà, người người ấm no, hạnh phúc. Tết là truyền thống, là kỷ niệm đẹp đẽ vừa chứa đầy tình cảm lại vừa thiêng liêng, trang nghiêm. Tết là điểm khởi đầu cho một năm mới, một khởi đầu mới và một hi vọng mới về vô vàn điều tốt đẹp phía trước. Mỗi người Việt đều có riêng cho mình những ký ức đẹp về ngày Tết cổ truyền dân tộc. Mỗi vùng, miền, địa phương đều có những phong tục, tập quán đa dạng nhưng giá trị và ý nghĩa của Tết cổ truyền đều tương đối giống nhau. Những phong tục, tập quán, văn hóa, tâm linh của Tết truyền thống đã đời đời ăn sâu, bám rễ trong lòng người Việt. Đây là những giá trị văn hóa, tinh thần tốt đẹp cần được bảo tồn và phát huy.

Trần Bình

Cả làng mổ lợn giã giò, nấu bánh chưng ăn Tết

Hồi lên tám lên chín, điều ao ước lớn nhất hàng năm của tôi là Tết. Tôi chẳng có ao ước gì khác ngoài Tết. Tết là...