Hà Nội trong tầm nhìn 100 năm: Hiện đại để trường tồn – Phát triển vẫn giữ hồn cốt Thăng Long

Việc Hà Nội công bố Quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn đến 2065 và xa hơn là 2125 không chỉ là sự kiện có ý nghĩa về mặt quản lý nhà nước hay phát triển kinh tế – xã hội. Lần đầu tiên, Thủ đô Việt Nam đặt mình vào một chu kỳ phát triển kéo dài một thế kỷ – Khoảng thời gian đủ để chứng kiến nhiều thế hệ người Hà Nội lớn lên, đủ để diện mạo đô thị thay đổi căn bản và cũng đủ để trả lời một câu hỏi rất lớn: Hà Nội sẽ trở thành một thành phố như thế nào trong ký ức của con cháu mai sau?

Một trăm năm là khoảng thời gian mà nhiều quốc gia đã tạo nên những kỳ tích phát triển. Song lịch sử cũng cho thấy, không ít đô thị sau một thế kỷ mở rộng đã đánh mất chính mình. Những khu phố lịch sử biến mất dưới các khối bê tông, những dòng sông bị san lấp, những khoảng xanh bị thu hẹp và những giá trị văn hóa dần trở thành ký ức trong sách ảnh. Thành phố có thể giàu hơn, hiện đại hơn, nhưng lại trở nên giống hàng trăm thành phố khác trên thế giới.

Với Hà Nội, đó là điều không thể để xảy ra.

Hà Nội – Đô thị đặc biệt với ngàn năm lịch sử

Trong hệ thống đô thị Việt Nam, Hà Nội giữ một vị thế hoàn toàn khác biệt. Đây không chỉ là trung tâm chính trị – hành chính quốc gia, mà còn là nơi hội tụ hơn một nghìn năm lịch sử dân tộc. Từ Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hồ Gươm, 36 phố phường đến những làng cổ ven đô như Đường Lâm, Cự Đà, Bát Tràng…, Hà Nội là một “bảo tàng sống” của lịch sử Việt Nam.

Điều làm nên sự đặc biệt ấy không nằm ở những công trình đơn lẻ mà ở cấu trúc đô thị được hình thành qua nhiều lớp thời gian. Ít có thành phố nào trên thế giới tồn tại đồng thời nhiều lớp không gian như Hà Nội. Đó là dấu ấn kinh thành phong kiến, khu phố cổ mang đậm văn hóa buôn bán truyền thống, khu phố Pháp với quy hoạch chặt chẽ và những đại lộ rợp bóng cây, hệ thống làng nghề ven đô hàng trăm năm tuổi cùng những khu đô thị hiện đại đang hình thành ở phía Tây, phía Bắc và phía Đông thành phố.

Những lớp không gian ấy không tách rời mà chồng xếp lên nhau, tạo nên bản sắc rất riêng của Hà Nội. Bởi vậy, quy hoạch Hà Nội không chỉ là bài toán mở rộng không gian hay tăng trưởng dân số. Đó còn là bài toán gìn giữ ký ức đô thị.

Một cây cầu mới có thể xây trong vài năm, một tuyến metro có thể hoàn thành sau một thập niên, nhưng một hàng cây cổ thụ mất đi phải cần hàng trăm năm mới có thể thay thế. Một ngôi làng truyền thống nếu bị xóa bỏ sẽ không bao giờ có thể dựng lại đúng tinh thần ban đầu. Chính vì vậy, quy hoạch Hà Nội không thể được nhìn đơn thuần bằng những chỉ tiêu GDP, diện tích xây dựng hay số kilomet đường mới. Giá trị lớn nhất mà quy hoạch phải bảo vệ chính là bản sắc.

Phát triển không chỉ là xây thêm, mà còn là giữ lại

Trong nhiều năm qua, Hà Nội đã có bước phát triển mạnh mẽ về hạ tầng. Những cây cầu vượt sông Hồng, các tuyến đường vành đai, đường sắt đô thị, các khu đô thị mới… đang từng bước định hình diện mạo của một đô thị hiện đại. Đó là xu hướng tất yếu. Một Thủ đô của gần 10 triệu dân không thể phát triển nếu thiếu hạ tầng hiện đại, giao thông công cộng khối lượng lớn hay các trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo.

Nhưng hiện đại không đồng nghĩa với việc phủ kín thành phố bằng bê tông và kính. Thế giới đang bước sang một giai đoạn phát triển mới, trong đó chất lượng sống quan trọng hơn tốc độ tăng trưởng, không gian công cộng quan trọng hơn mật độ xây dựng, còn bản sắc văn hóa trở thành lợi thế cạnh tranh của mỗi đô thị. Paris không nổi tiếng vì có nhiều nhà cao tầng nhất châu Âu. Kyoto không nổi tiếng vì tốc độ đô thị hóa nhanh nhất Nhật Bản. Amsterdam hay Copenhagen cũng không được biết đến bởi những đại lộ rộng nhất. Điều khiến các thành phố ấy hấp dẫn hàng chục triệu du khách và hàng triệu cư dân chính là khả năng gìn giữ linh hồn đô thị trong quá trình hiện đại hóa.

Hà Nội cũng cần đi theo con đường đó.

Một đô thị hiện đại nhưng vẫn có hồ nước, có những hàng cây già, có phố cũ, có làng nghề, có những không gian đi bộ đông vui và có những công trình kiến trúc mới biết đối thoại với lịch sử sẽ có sức sống bền vững hơn nhiều so với một thành phố chỉ phát triển bằng chiều cao của các tòa nhà.

Hà Nội không nên trở thành một siêu đô thị vô danh

Có một luận điểm mà có lẽ cần được đặt ở vị trí trung tâm của mọi tư duy quy hoạch trong thế kỷ 21: Hà Nội không nên trở thành một siêu đô thị vô danh, mà phải trở thành một đô thị có bản sắc. Đây không chỉ là một thông điệp mang tính cảm xúc, mà là nguyên tắc phát triển đã được nhiều đô thị hàng đầu thế giới lựa chọn.

Một “siêu đô thị vô danh” là nơi người ta có thể nhầm lẫn với bất kỳ thành phố nào khác. Những tòa tháp kính giống nhau, những đại lộ giống nhau, những trung tâm thương mại giống nhau, những khu đô thị giống nhau. Thành phố có thể rất hiện đại nhưng thiếu ký ức, thiếu câu chuyện và thiếu bản sắc. Trong khi đó, một đô thị có bản sắc là nơi mỗi công trình mới đều góp phần kể tiếp câu chuyện lịch sử của thành phố, chứ không xóa đi những chương đã có. Đó cũng là lý do mọi quyết sách quy hoạch hôm nay cần tự đặt ra một câu hỏi tưởng như rất giản dị nhưng vô cùng quan trọng:

Một trăm năm nữa, khi con cháu chúng ta bước trên những con đường của Hà Nội, liệu các em còn nhận ra đây là Hà Nội hay không? Nếu câu trả lời là “không”, thì dù quy hoạch có hiện đại đến đâu, chúng ta vẫn chưa thực sự thành công. Bởi một thành phố không chỉ được nhận diện bằng hệ thống giao thông hay những công trình biểu tượng. Thành phố được nhận diện bằng ký ức.

Bằng những hàng cây xanh người dân vẫn nhớ.

Bằng mặt nước Hồ Gươm vẫn phản chiếu Tháp Rùa.

Bằng tiếng chuông chùa Trấn Quốc mỗi sớm mai.

Bằng mái ngói phố cổ, những quán trà ven hồ, những khoảng sân đình còn giữ được lễ hội trăm năm.…

Đó mới là những giá trị làm nên linh hồn của Hà Nội – những giá trị mà không một công nghệ hay nguồn vốn đầu tư nào có thể tạo ra trong vài năm, nhưng hoàn toàn có thể đánh mất chỉ sau một vài quyết định quy hoạch thiếu thận trọng.

Quy hoạch chỉ thành công khi trở thành văn hóa phát triển

Lịch sử phát triển đô thị trên thế giới cho thấy, không có bản quy hoạch nào tự nó tạo nên một thành phố tốt đẹp. Điều quyết định luôn là cách quy hoạch được thực hiện trong nhiều thập niên, thậm chí nhiều thế hệ.

Đối với Hà Nội, thách thức lớn nhất không phải là thiếu ý tưởng hay thiếu khát vọng. Điều khó nhất là duy trì được tính nhất quán của quy hoạch trước những biến động của thị trường, của nhu cầu phát triển và của áp lực gia tăng dân số.

Một quy hoạch có tầm nhìn 100 năm đòi hỏi tư duy vượt lên trên nhiệm kỳ hành chính. Mỗi quyết định hôm nay phải được cân nhắc không chỉ cho lợi ích của hiện tại mà còn cho nhiều thế hệ mai sau. Những điều chỉnh cục bộ vì lợi ích ngắn hạn có thể đem lại hiệu quả tức thời, nhưng nếu làm phá vỡ cấu trúc không gian hay bản sắc đô thị thì cái giá phải trả sẽ rất lớn.

Bởi vậy, điều đầu tiên cần xây dựng không chỉ là hệ thống pháp lý mà còn là một văn hóa tôn trọng quy hoạch. Quy hoạch phải trở thành cam kết chung của chính quyền, nhà đầu tư, giới chuyên môn và cộng đồng. Khi mọi chủ thể cùng coi quy hoạch là “khế ước” cho tương lai thành phố, những mục tiêu dài hạn mới có thể được bảo đảm.

Phát triển hạ tầng nhưng không để hạ tầng dẫn dắt đô thị

Không thể phủ nhận vai trò của hạ tầng đối với sự phát triển của Hà Nội trong thế kỷ 21. Các tuyến vành đai, những cây cầu mới qua sông Hồng, mạng lưới đường sắt đô thị, các trung tâm logistics, sân bay, hạ tầng số… sẽ là động lực quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô.

Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy một bài học đáng suy ngẫm: Không phải cứ có nhiều đường là thành phố sẽ tốt hơn.

Một đô thị có thể sở hữu những đại lộ rộng hàng chục làn xe nhưng người dân vẫn không muốn đi bộ. Có thể có rất nhiều cao ốc nhưng lại thiếu những quảng trường để trẻ em vui chơi, thiếu công viên cho người già tập thể dục, thiếu ghế nghỉ dưới bóng cây để con người gặp gỡ và trò chuyện… Đó là lúc thành phố trở nên tiện nghi nhưng thiếu sức sống.

KTS, nhà quy hoạch đô thị nổi tiếng Jan Gehl (Đan Mạch) từng khẳng định rằng: Muốn đánh giá chất lượng một thành phố, hãy nhìn thành phố từ tốc độ của người đi bộ chứ không phải từ cửa kính ô tô. Quan điểm ấy đặc biệt có ý nghĩa đối với Hà Nội.

Một thành phố đáng sống không chỉ được đo bằng tốc độ lưu thông của phương tiện mà còn bằng thời gian con người sẵn sàng ở lại trong các không gian công cộng. Nếu người dân thích đi bộ quanh Hồ Gươm, ngồi bên hồ Tây, dạo dưới những hàng cây Phan Đình Phùng hay thong thả trong các phố đi bộ cuối tuần, đó chính là biểu hiện của một đô thị khỏe mạnh.

Bởi vậy, quy hoạch Hà Nội cần ưu tiên phát triển giao thông công cộng theo mô hình TOD, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, đồng thời dành nhiều không gian hơn cho người đi bộ, xe đạp, quảng trường, công viên và các hoạt động cộng đồng. Đó mới là cách phát triển hạ tầng vì con người, thay vì để con người phải thích nghi với hạ tầng.

Kiến trúc phải kể tiếp câu chuyện của Hà Nội

Nếu quy hoạch tạo nên khung xương của thành phố thì kiến trúc chính là gương mặt. Trong nhiều năm qua, Hà Nội đã xuất hiện nhiều công trình hiện đại, nhưng nhìn một cách tổng thể, ngôn ngữ kiến trúc của Thủ đô vẫn còn thiếu sự thống nhất và bản sắc. Có những công trình hoàn toàn có thể được đặt ở bất kỳ thành phố nào trên thế giới mà không tạo ra cảm giác khác biệt. Đó là điều đáng suy nghĩ.

Một Thủ đô nghìn năm văn hiến cần nhiều hơn những công trình đẹp. Hà Nội cần những công trình biết kể câu chuyện về nơi mình hiện diện. Điều đó không có nghĩa là sao chép kiến trúc truyền thống hay phủ lên công trình hiện đại những chi tiết cổ điển. Bản sắc không nằm ở hình thức vay mượn mà ở cách công trình đối thoại với cảnh quan, khí hậu, văn hóa và đời sống địa phương.

Một tòa nhà biết tôn trọng tỷ lệ không gian phố cổ, một quảng trường mở ra hướng nhìn về Hồ Gươm, một cây cầu vừa mang tính biểu tượng vừa hài hòa với dòng sông… đều là những ví dụ của kiến trúc có trách nhiệm với đô thị. Kiến trúc không nên cạnh tranh để trở thành “độc nhất”, mà cần cùng nhau tạo nên một Hà Nội dễ nhận diện.

Đô thị nhân văn – Đích đến của mọi quy hoạch

Có một sự thay đổi rất lớn trong tư duy quy hoạch của thế giới những năm gần đây. Nếu thế kỷ 20 tập trung vào tăng trưởng, mở rộng và công nghiệp hóa thì thế kỷ 21 đặt con người trở lại vị trí trung tâm. Một thành phố tốt không chỉ tạo ra của cải vật chất mà còn tạo ra hạnh phúc.

Đó là nơi trẻ em có thể tự đi bộ đến trường.

Người cao tuổi có đủ ghế nghỉ dưới bóng cây.

Người khuyết tật tiếp cận thuận tiện với mọi công trình công cộng.

Người lao động có thể sử dụng phương tiện giao thông công cộng nhanh chóng và an toàn.

Thanh niên có không gian sáng tạo.

Gia đình có công viên để gặp gỡ vào cuối tuần…

Đó là những điều tưởng như nhỏ bé nhưng lại phản ánh trình độ văn minh của một đô thị. Hà Nội càng hiện đại thì càng cần giữ gìn những giá trị nhân văn ấy.

Một thành phố không thể được coi là phát triển nếu khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn, nếu không gian công cộng ngày càng bị thu hẹp, nếu trẻ em chỉ còn biết đến thiên nhiên qua màn hình điện thoại, hay nếu người dân phải đánh đổi quá nhiều thời gian vì ùn tắc và ô nhiễm. Quy hoạch Thủ đô vì thế không chỉ hướng đến mục tiêu xây dựng những công trình lớn mà còn phải tạo dựng một môi trường sống tốt hơn cho từng người dân. Đó mới là ý nghĩa sâu xa của phát triển bền vững.

Trách nhiệm của thế hệ hôm nay

Một bản quy hoạch có tầm nhìn 100 năm cũng đồng nghĩa với việc phần lớn những người xây dựng quy hoạch hôm nay sẽ không còn chứng kiến ngày nó hoàn thành. Nhưng đó lại chính là bản chất và vẻ đẹp của quy hoạch đô thị.

Hà Nội đã tồn tại hơn một nghìn năm bởi mỗi thế hệ đều để lại cho thế hệ sau một phần di sản của mình. Hôm nay, trách nhiệm ấy tiếp tục được trao cho chúng ta. Nếu biết trân trọng lịch sử, biết lắng nghe giới chuyên môn, biết đặt lợi ích cộng đồng lên trên lợi ích cục bộ và kiên định với tầm nhìn dài hạn, Hà Nội hoàn toàn có thể bước vào thế kỷ 21 với diện mạo của một đô thị hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc.

Đó sẽ là một thành phố có những tuyến metro hiện đại chạy qua những hàng cây cổ thụ.

Có những trung tâm đổi mới sáng tạo nằm cạnh những di sản văn hóa được bảo tồn nguyên vẹn.

Có những cây cầu mới nối đôi bờ sông Hồng nhưng vẫn giữ được dòng sông như một trục cảnh quan và văn hóa – lịch sử của Thủ đô.

Có những khu đô thị thông minh nhưng không đánh mất những ngôi làng truyền thống đã làm nên căn cốt của vùng đất Kinh kỳ.

Đó không phải là sự đối lập giữa cũ và mới. Đó là sự tiếp nối.

Để một trăm năm nữa, Hà Nội vẫn là Hà Nội

Quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn một thế kỷ là lời cam kết với tương lai. Nhưng tương lai ấy sẽ không được quyết định bởi những bản vẽ đẹp hay những mô hình ba chiều hiện đại mà sẽ được quyết định bởi từng lựa chọn hôm nay.

Chúng ta xây thêm một cây cầu nhưng có giữ được dòng sông?

Chúng ta mở rộng một đại lộ nhưng có giữ được hàng cây?

Chúng ta phát triển một khu đô thị mới nhưng có tạo thêm những không gian công cộng cho cộng đồng?

Chúng ta xây những tòa nhà cao hơn nhưng con người có sống hạnh phúc hơn?

Đó mới là những câu hỏi cốt lõi mà mọi quyết sách quy hoạch cần trả lời.

Bởi xét đến cùng, hạ tầng tạo nên sức mạnh của thành phố, kiến trúc tạo nên diện mạo của thành phố, nhưng văn hóa mới quyết định linh hồn của thành phố.

Một Hà Nội hiện đại là điều chúng ta mong muốn.

Một Hà Nội giàu mạnh là điều chúng ta kỳ vọng.

Nhưng trên tất cả, điều cần gìn giữ là để Hà Nội vẫn là Hà Nội.

Để một trăm năm nữa, khi những đứa trẻ của thế kỷ XXII bước trên những con đường mới, đi qua những nhà ga hiện đại, ngắm nhìn những công trình của tương lai, các em vẫn có thể cảm nhận được hơi thở của Thăng Long ngàn năm trong từng hàng cây, mặt hồ, mái ngói và nếp sống của con người.

Bởi đó mới là thành công lớn nhất của một bản quy hoạch mang tầm nhìn thế kỷ.

Một Thủ đô không chỉ lớn hơn.

Không chỉ hiện đại hơn.

Mà còn sâu sắc hơn, nhân văn hơn và giàu bản sắc hơn.

Để thế giới biết đến Hà Nội không chỉ như một siêu đô thị, mà như một đô thị có linh hồn.