“Đi tiếp con đường của cha” - khi ký ức gia đình trở thành di sản sống

Triển lãm quy tụ tác phẩm của ba anh em trong một gia đình nghệ thuật: Maj Trang Olson, Nguyễn Hồng Hưng và Thiền Zen (Paul Vân Thuyết). Họ có ba cá tính, ba con đường sáng tạo khác nhau nhưng cùng bắt nguồn từ một mái nhà, từ người cha - họa sĩ Hồng Vân.

Cố hoạ sĩ Hồng Vân chuyên vẽ sơn dầu khổ lớn, Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh ở thập kỷ 70 thế kỷ XX

Tên gọi “Đi tiếp con đường của cha”, vì thế, gợi ra nhiều điều hơn câu chuyện kế nghiệp. “Đi tiếp” không phải “đi lại”, càng không phải lặp lại những gì người đi trước đã làm. Đó là sự tiếp nhận một mạch nguồn, để rồi bằng trải nghiệm của thế hệ mình, mỗi người tạo ra một con đường nghệ thuật riêng.

Đi xa để trở về với ký ức Hà Nội

Maj Trang Olson sinh ra tại Hà Nội, trưởng thành trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật rồi bước ra thế giới và định cư tại Thụy Điển.

Từ Hà Nội đến châu Âu là một hành trình dài, không chỉ về địa lý. Đó còn là hành trình từ ký ức tuổi thơ đến trải nghiệm của một người Việt Nam sống trong một môi trường văn hóa khác, từ những thay đổi của đời sống đến những thăng trầm của người xa xứ. Nhưng trong hành trình ấy, Hà Nội vẫn là một phần ký ức bền bỉ trong Maj Trang Olson.

Có lẽ vì vậy, Hà Nội trong câu chuyện nghệ thuật của bà không đơn thuần được nhìn bằng đôi mắt của một người đang sống ở Hà Nội, mà bằng cái nhìn của một người đã đi rất xa rồi ngoảnh lại. Khoảng cách về không gian và thời gian đôi khi khiến ký ức trở nên rõ nét hơn, và ký ức ấy lại trở thành chất liệu cho sáng tạo.

Một dấu mốc đặc biệt trong cuộc đời Maj Trang Olson là cuộc gặp với danh họa Bùi Xuân Phái. Năm 1988, Bùi Xuân Phái vẽ chân dung Maj Trang khi bà còn trẻ. Theo những tư liệu đã được công bố, bức chân dung được thực hiện ngày 31/3/1988, chỉ ít tháng trước khi danh họa qua đời ngày 24/6 cùng năm.

Cuộc gặp giữa một họa sĩ lớn và một cô gái trẻ diễn ra trong một khoảng thời gian ngắn, nhưng có những cuộc gặp chỉ là khoảnh khắc mà dư âm có thể theo con người suốt một đời.

Bùi Xuân Phái đã để lại trong Maj Trang một ký ức nghệ thuật đặc biệt. Nhiều năm sau, bà trở lại với ký ức ấy bằng chính hội họa của mình.

“Chân dung tự họa”, sơn dầu trên toan (70x110cm), 2025. Maj Trang Olson vẽ, ảnh hưởng bởi chiếc áo đen kỷ hà trắng mà danh họa Bùi Xuân Phái vẽ Maj Trang 31/3/1988

Hành trình ấy cho thấy một điều thú vị của nghệ thuật: một bức tranh có thể được hoàn thành trong một khoảng thời gian hữu hạn, nhưng cảm xúc mà nghệ thuật gieo vào con người có thể sống lâu hơn rất nhiều.

Di sản không chỉ là những gì được lưu giữ

Nhìn từ góc độ di sản văn hóa, “Đi tiếp con đường của cha” còn gợi ra một câu hỏi rộng hơn: Di sản thực sự là gì?

Khi nói đến di sản, chúng ta thường nghĩ đến đình, chùa, thành quách, hiện vật, lễ hội, nghệ thuật trình diễn hoặc những giá trị văn hóa đã được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng còn một dạng di sản khác, gần gũi mà đôi khi ít được chú ý: ký ức của gia đình và cộng đồng sáng tạo.

Trong gia đình họa sĩ Hồng Vân, có thể nhìn thấy một dòng chảy nghệ thuật hình thành ngay từ đời sống gia đình.

Từ người cha - họa sĩ Hồng Vân - đến các con Nguyễn Hồng Hưng, Vân Thuyết và Maj Trang Olson, nghệ thuật không đơn thuần được truyền lại bằng kỹ thuật hay nghề nghiệp. Điều được trao truyền còn là ký ức, tình yêu nghệ thuật, cách nhìn thế giới và ý thức về nguồn cội.

Vì thế, chữ “cha” trong tên triển lãm không nên chỉ được hiểu theo quan hệ huyết thống. “Con đường của cha” còn là con đường của ký ức, nghệ thuật và những giá trị văn hóa mà một thế hệ trao lại cho thế hệ sau.

Ba anh em trong một gia đình nghệ thuật: Thiền Zen (Paul Vân Thuyết), Nguyễn Hồng Hưng, Maj Trang Olson

Nhưng điều đáng nói là sự tiếp nối ấy không phải sự sao chép. Nếu thế hệ sau chỉ lặp lại thế hệ trước, di sản rất dễ trở thành một vật được lưu giữ. Ngược lại, khi thế hệ sau hiểu được tinh thần cốt lõi của những gì mình được thừa hưởng và tiếp tục sáng tạo bằng ngôn ngữ của thời đại mình, di sản mới thực sự có đời sống. Đó cũng chính là ý nghĩa của hai chữ “đi tiếp”.

Sự hiện diện của ba anh em Maj Trang Olson - Nguyễn Hồng Hưng - Vân Thuyết trong cùng một triển lãm cho thấy khá rõ cách một mạch nguồn nghệ thuật có thể được tiếp nối theo những hướng khác nhau.

Nguyễn Hồng Hưng đi sâu vào hội họa, điêu khắc, lý luận và giáo dục nghệ thuật. Ông tốt nghiệp Khoa Điêu khắc, Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp và nhiều năm hoạt động sáng tác, nghiên cứu, giảng dạy.

“Phật Thích Ca”, gốm cao lửa (35x35x105cm), tác giả Nguyễn Hồng Hưng

Vân Thuyết, còn được biết đến với tên Thiền Zen (Paul Vân Thuyết), mở rộng sáng tạo từ điêu khắc, hội họa đến thi ca và tư tưởng Thiền.

"Tình yêu", tượng đúc đồng nguyên khối, cao 120cm, 2025. Tác giả Thiền Zen (Paul Vân Thuyết)

Còn Maj Trang Olson đi từ ký ức Hà Nội đến hội họa, từ Việt Nam sang Thụy Điển và những không gian nghệ thuật châu Âu.

Ba người, ba cá tính sáng tạo, ba hành trình khác nhau nhưng cùng bắt nguồn từ một gia đình.

Chính điều đó khiến triển lãm có thể được nhìn như một không gian ký ức nghệ thuật của một gia đình. Trong không gian ấy, tác phẩm không hoàn toàn đứng riêng lẻ. Mỗi tác phẩm mang theo một phần câu chuyện của người sáng tạo; khi những câu chuyện ấy đặt cạnh nhau, chúng cho thấy mối liên hệ giữa các thế hệ.

“Phố cổ Hà Nội”, sơn dầu trên toan (70 x 70 cm), 2024, tác giả Maj Trang Olson

Và khi ký ức gia đình bước ra khỏi không gian riêng tư để hiện diện tại một thiết chế công cộng như Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, nó có thêm khả năng được cộng đồng tiếp nhận, đối thoại và nhìn nhận như một giá trị văn hóa.

Từ ký ức Việt Nam đến đối thoại với thế giới

Trường hợp của Maj Trang Olson còn cho thấy một chiều kích khác của di sản trong đời sống đương đại.

Bà sinh ra tại Việt Nam nhưng có nhiều năm sống và sáng tác ở Thụy Điển và châu Âu. Những trải nghiệm ấy khiến nghệ thuật của Maj Trang không đơn giản là “mang Việt Nam sang Thụy Điển”, cũng không phải “mang phương Tây trở về Việt Nam”.

Trong sáng tác của bà hình thành một không gian đối thoại giữa những nền văn hóa. Ở đó có Hà Nội, ký ức gia đình, thiên nhiên và những dấu ấn Việt Nam; đồng thời có trải nghiệm châu Âu và cái nhìn của một nghệ sĩ sống giữa nhiều không gian văn hóa.

Sự giao thoa đó cũng đặt ra một cách nhìn về di sản trong bối cảnh toàn cầu hóa. Một người nghệ sĩ có thể đi ra thế giới, tiếp nhận những ảnh hưởng mới mà vẫn mang theo ký ức về nơi mình sinh ra. Cội nguồn và hội nhập, theo nghĩa ấy, không nhất thiết loại trừ nhau.

“Phố cổ Hà Nội”, sơn dầu trên toan (70 x 90 cm), 2022, tác giả Maj Trang Olson

Di sản cũng không thể chỉ được bảo tồn bằng cách giữ nguyên trong một “chiếc hộp”. Nó cần được sống, được sáng tạo, đối thoại và tiếp tục trao truyền.

Một bức tranh có thể đi qua biên giới. Một tác phẩm điêu khắc có thể hiện diện trong một không gian nghệ thuật quốc tế. Một câu chuyện gia đình, khi được chia sẻ, có thể trở thành một câu chuyện văn hóa.

Và nghệ thuật, bằng con đường riêng của mình, có khả năng tạo nên những kết nối giữa Việt Nam với thế giới.

Để ký ức tiếp tục sống

Câu chuyện của gia đình họa sĩ Hồng Vân cũng gợi mở một vấn đề đáng suy nghĩ rộng hơn.

Trong mỗi gia đình nghệ thuật, mỗi nghệ nhân, nghệ sĩ, làng nghề hay cộng đồng sáng tạo đều có thể tồn tại những lớp ký ức văn hóa quý giá. Đó có thể là tác phẩm, bản thảo, hình ảnh, hiện vật, câu chuyện nghề nghiệp hoặc ký ức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nếu những ký ức ấy được nghiên cứu, tư liệu hóa, lưu giữ và kết nối với cộng đồng, chúng không còn chỉ là câu chuyện riêng của một gia đình mà có thể góp phần làm phong phú thêm ký ức văn hóa chung.

“Hoa” (80x100cm), sơn dầu trên toan, 2014, tác giả Maj Trang Olson

Bởi vậy, giá trị của triển lãm “Maj Trang Olson: Đi tiếp con đường của cha” không chỉ nằm ở những bức tranh hay tác phẩm điêu khắc được trưng bày. Phía sau các tác phẩm là một câu chuyện về sự trao truyền giữa các thế hệ.

Người cha đi con đường của thế hệ cha. Những người con tiếp nhận những gì được trao lại, nhưng mỗi người tìm một hướng đi của riêng mình.

Đó có lẽ cũng là cách tự nhiên nhất để di sản tiếp tục sống: không phải đi lại con đường của người đi trước, mà từ con đường ấy, đi tiếp bằng sáng tạo của chính mình.

TS TRẦN NGỌC DIỄN

Giám đốc Trung tâm UNESCO Nghiên cứu và Kết nối Di sản Việt Nam