Khám phá chiều sâu di sản văn hóa dân gian Việt Nam qua tranh Tứ bình

Sáng 8/6, tại Hà Nội, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tổ chức lễ ra mắt sách “Tranh Tứ bình – Sưu tập chọn lọc Tranh Dân gian”. Việc xuất bản song ngữ Việt – Anh được kỳ vọng sẽ góp phần đưa nghệ thuật dân gian Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế. Đây là hoạt động ý nghĩa nằm trong chuỗi sự kiện kỷ niệm 60 năm thành lập Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (24/6/1966 – 24/6/2026).

Lễ ra mắt sách “Tranh Tứ bình – Sưu tập chọn lọc Tranh Dân gian” của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam

Tham dự lễ ra mắt có TS Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam; ông Phạm Trần Long, Giám đốc kiêm Tổng Biên tập Nhà xuất bản Thế giới; Nhà phê bình mỹ thuật Mai Thị Ngọc Oanh, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Mỹ thuật Việt Nam; cùng PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội; Dịch giả, họa sĩ Trịnh Lữ và đông đảo nhà nghiên cứu, họa sĩ, công chúng yêu mỹ thuật.

Phát biểu tại buổi lễ, TS Nguyễn Anh Minh khẳng định tranh dân gian là một bộ phận quan trọng trong mỹ thuật Việt Nam, đồng thời là di sản quý báu mà các thế hệ cha ông để lại. Theo ông, mỗi bức tranh dân gian đều chứa đựng những thông điệp, ước vọng và tình cảm của người xưa gửi gắm cho hậu thế. Đó không chỉ là tác phẩm nghệ thuật mà còn là những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, về  triết lý sống, giáo dục, thẩm mỹ.

Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cho biết, thể loại tranh Tứ bình, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam hiện lưu giữ gần 100 bộ tranh hoàn chỉnh và đã lựa chọn 25 bộ tiêu biểu nhất để giới thiệu trong cuốn sách “Tranh Tứ bình – Sưu tập chọn lọc Tranh Dân gian”.

Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cho biết hiện nay bảo tàng đang lưu giữ gần 2.500 tác phẩm tranh dân gian thuộc nhiều dòng tranh nổi tiếng như Hàng Trống, Đông Hồ, Kim Hoàng, Làng Sình... Trong đó có nhiều tác phẩm cổ có giá trị đặc biệt. Riêng với thể loại tranh Tứ bình, bảo tàng hiện lưu giữ gần 100 bộ tranh hoàn chỉnh và đã lựa chọn 25 bộ tiêu biểu nhất để giới thiệu trong cuốn sách “Tranh Tứ bình – Sưu tập chọn lọc Tranh Dân gian”.

Theo TS Nguyễn Anh Minh, tranh Tứ bình là một trong những thể loại tranh dân gian quý hiếm của Việt Nam, tranh thể hiện triết lý nhân sinh vô cùng sâu sắc. “Tứ tức là bốn, các bộ tranh thường gồm bốn bức, ngoài giá trị tạo hình thẩm mỹ, nội dung, tranh Tứ bình còn chứa đựng nhiều thông điệp, ước vọng, bài học giáo dục nhân văn, những chuẩn mực, triết lý sống sâu sắc của người xưa gửi lại” – ông lý giải.

Tranh Tứ bình được giới thiệu trong cuốn sách

Ông cũng dành sự tri ân đối với cố nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Nghi, nguyên Phó Trưởng phòng Nghiên cứu – Sưu tầm của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, người chắp bút, đặt nền móng cho đề tài nghiên cứu về tranh Tứ bình cách đây hơn sáu năm từ đề tài nghiên cứu cấp cơ sở. Phần lớn nội dung học thuật của cuốn sách hôm nay được kế thừa từ những công trình nghiên cứu tâm huyết mà ông để lại trước khi qua đời vào năm 2021. “Tranh Tứ bình – Sưu tập chọn lọc Tranh Dân gian” cũng là kết quả của quá trình nghiên cứu, sưu tầm và bảo tồn lâu dài của đội ngũ cán bộ, chuyên gia Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Không chỉ dừng lại ở giá trị trang trí thuần túy, ấn phẩm khéo léo dẫn dắt độc giả thưởng lãm những tầng ẩn dụ tinh tế về sự vận hành của vũ trụ qua bốn mùa Xuân – Hạ – Thu – Đông, hay sự chiêm nghiệm về vòng quay đời người từ thuở ấu thơ đến lúc tuổi già viên mãn. Qua việc kiến giải những vần thơ chữ Hán, chữ Nôm cùng khát vọng bình an, phú quý ẩn sau mỗi nét vẽ dân gian, cuốn sách không chỉ là một tài liệu nghiên cứu giá trị mà còn là chiếc cầu nối tâm hồn, giúp công chúng và những người yêu nghệ thuật có cái nhìn toàn diện, trân trọng hơn trước sức sống mãnh liệt của dòng tranh này trong dòng chảy văn hóa Việt Nam.

Một tác phẩm tranh Tứ bình được giới thiệu trong cuốn sách

Quá trình biên soạn có sự tham gia của nhiều chuyên gia nghiên cứu, trong đó phần dịch thuật chữ Hán – Nôm được thực hiện bởi Viện Hán Nôm, phần chuyển ngữ tiếng Anh do dịch giả, họa sĩ nổi tiếng Trịnh Lữ đảm nhiệm.

Chia sẻ tại buổi lễ, dịch giả Trịnh Lữ cho biết việc chuyển tải nội dung cuốn sách sang tiếng Anh là một công việc nhiều thử thách bởi không chỉ đơn thuần là dịch ngôn ngữ mà còn phải chuyển tải chính xác những lớp nghĩa văn hóa và nghệ thuật ẩn chứa trong từng bộ tranh. Theo ông, để người đọc nước ngoài có thể hiểu được tranh dân gian Việt Nam, nội dung sách cần được biên soạn chặt chẽ, khoa học và dễ tiếp cận.

Ông đánh giá cao những nỗ lực của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam trong hoạt động xuất bản sách chuyên khảo về mỹ thuật, xem đây là một trong những phương thức hữu hiệu để lưu giữ và lan tỏa tri thức văn hóa. Theo dịch giả Trịnh Lữ, một cuốn sách có giá trị không chỉ là tài liệu nghiên cứu mà còn là một thực thể văn hóa đồng hành lâu dài với người đọc, góp phần gìn giữ ký ức và bản sắc dân tộc.

Từ góc độ phát huy giá trị di sản, dịch giả Trịnh Lữ cũng gợi mở ý tưởng xây dựng những bộ sản phẩm văn hóa đi kèm sách, như các bản tranh dân gian được in theo kỹ thuật truyền thống, nhằm nâng cao giá trị giới thiệu và quảng bá nghệ thuật dân gian Việt Nam tới du khách quốc tế.

Việc xuất bản cuốn sách “Tranh Tứ bình – Sưu tập chọn lọc Tranh Dân gian” dưới sự tài trợ của Công ty Cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ) không chỉ là hoạt động thiết thực hướng tới dấu mốc 60 năm thành lập Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mà còn góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị của mỹ thuật dân gian trong đời sống đương đại. Qua những trang sách được đầu tư công phu về nội dung và hình thức, công chúng có thêm cơ hội tiếp cận một di sản nghệ thuật giàu bản sắc, từ đó thêm hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam.

Một số hình ảnh được giới thiệu trong cuốn sách: