“Vén lớp họa điệp”: Những câu chuyện phía sau tranh dân gian Đông Hồ

Tại Hội quán Phúc Kiến (Hà Nội), những hình tượng quen thuộc của tranh dân gian Đông Hồ xuất hiện trong các sắp đặt bằng mica, vải, giấy dó và ánh sáng. Từ cách thể hiện mới, “Vén lớp họa điệp” gợi mở câu chuyện về phụ nữ trong nghề truyền thống, những công việc ít được ghi nhận và khả năng tiếp nối di sản trong đời sống hôm nay.

“Vén lớp họa điệp”: Những câu chuyện phía sau tranh dân gian Đông Hồ - 1

Khách tham quan tìm hiểu tranh dân gian Đông Hồ và các sáng tác đương đại tại không gian “Vén Lớp Họa Điệp” ở Hội quán Phúc Kiến, Hà Nội.

Những bàn tay phía sau bức tranh

Giữa không gian Hội quán Phúc Kiến, số 40 Lãn Ông (Hà Nội), những hình ảnh mang phong cách tranh Đông Hồ được bố trí trên nền vải đỏ. Gần đó là các lớp hình trong suốt, những hình nhân phát sáng và những chiếc tạp dề khâu ghép. Bằng cách kết hợp chất liệu truyền thống với các hình thức thể hiện mới, triển lãm “Vén lớp họa điệp” đưa người xem đến gần hơn với những câu chuyện phía sau các hình tượng dân gian quen thuộc.

Triển lãm gợi mởi về vai trò của phụ nữ trong quá trình làm tranh Đông Hồ. Để hoàn thành một bức tranh, ngoài công việc sáng tạo còn có nhiều công đoạn như chuẩn bị giấy, pha màu, in tranh và đưa sản phẩm đến người mua. Phía sau đó là những người chăm sóc con cháu, thu xếp sinh hoạt gia đình để việc làm nghề được duy trì qua nhiều thế hệ. Không phải đóng góp nào cũng hiện diện trên bức tranh hay được người thưởng thức biết đến.

“Vén lớp họa điệp”: Những câu chuyện phía sau tranh dân gian Đông Hồ - 2

Chị Phạm Thị Thu Phương, Campaign Lead dự án Nhà Nhiều Cột, giới thiệu nhóm tranh trưng bày tại triển lãm.

Trao đổi với phóng viên Thời báo Văn học Nghệ thuật, chị Phạm Thị Thu Phương, Trưởng nhóm truyền thông của chiến dịch Nhà Nhiều Cột, cho biết nhóm mong muốn kết nối những vấn đề về bình đẳng giới với các trải nghiệm văn hóa gần gũi với người trẻ. Một người có thể đến triển lãm vì yêu thích tranh dân gian, nhưng từ những tác phẩm được trưng bày, họ có thêm cơ hội nhìn lại những quan niệm về vai trò của phụ nữ trong gia đình và xã hội.

Trong quá trình thực hiện dự án, nhóm đã tìm hiểu câu chuyện của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh, người nhiều năm gắn bó với nghề traNghệ nhân Ưu túnh Đông Hồ và chủ động sáng tạo các mẫu tranh mới.

Theo chị Phương, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh từng chia sẻ rằng bà đã vẽ rất nhiều mẫu tranh, có thể lên tới hàng trăm mẫu. Tuy nhiên, những sản phẩm được người mua lựa chọn nhiều vẫn chủ yếu là các mẫu truyền thống như “Đàn lợn âm dương”, “Vinh hoa – Phú quý”. Bởi vậy, bên cạnh việc duy trì những hình tượng quen thuộc, người nghệ nhân vẫn không ngừng tìm tòi, sáng tạo để làm phong phú thêm sản phẩm của làng nghề.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh dù nghỉ học từ sớm vẫn học hỏi qua quan sát, thực hành và lắng nghe những người đi trước giảng giải về nội dung tranh. Những câu thơ Nôm, lời bình hay câu chuyện gắn với từng hình tượng được bà ghi nhớ trong suốt quá trình làm nghề.

Như vậy, trong nghề tranh Đông Hồ, phụ nữ không chỉ đảm nhiệm những công đoạn thường được xem là hỗ trợ. Họ còn trực tiếp sáng tạo, phát triển mẫu tranh, gìn giữ và trao truyền những tri thức văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Những hình tượng cũ, cách kể mới

Từ câu chuyện của những người làm nghề, “Vén lớp họa điệp” đưa các hình tượng tranh Đông Hồ vào những thực hành nghệ thuật đương đại. Mica, vải, giấy dó, chỉ thêu, ánh sáng hay công nghệ kỹ thuật số trở thành phương tiện để các nghệ sĩ kể những câu chuyện về gia đình, vai trò giới và những khuôn mẫu trong đời sống.

Ở tác phẩm “Lớp”, nghệ sĩ Trịnh Ngọc Lê sử dụng bốn bức tranh in trên mica, sắp đặt thành những lớp hình ảnh trong suốt. Khi thay đổi vị trí quan sát, người xem có thể nhìn thấy những đường nét, mảng màu và hình thể đan xen, lúc hiện rõ, lúc khuất sau các lớp hình. Cách sắp đặt này gợi liên tưởng đến những đóng góp khác nhau trong gia đình và xã hội, trong đó có những công việc lặng lẽ, ít được chú ý nhưng không thể thiếu.

“Vén lớp họa điệp”: Những câu chuyện phía sau tranh dân gian Đông Hồ - 3

Tác phẩm “Lớp” của nghệ sĩ Trịnh Ngọc Lê sử dụng các lớp hình trên mica để gợi suy nghĩ về những đóng góp thường bị khuất lấp.

Trong khi đó, tác phẩm “Cởi bỏ” của nghệ sĩ Đỗ Thế Trương lại sử dụng những chiếc tạp dề được treo thành hàng, trên bề mặt là các hình ảnh và mảng chất liệu ghép nối bằng đường chỉ may. Từ vật dụng quen thuộc trong sinh hoạt, nghệ sĩ gợi lên những vai trò mà mỗi cá nhân thường được kỳ vọng đảm nhận. Các đường chỉ vừa mang ý nghĩa gắn kết, lưu giữ, vừa gợi đến những ràng buộc và khuôn mẫu mà con người muốn vượt qua.

Cũng khai thác những quan niệm về vai trò giới, “Đồng vai phải lứa” của nghệ sĩ Nguyễn Thanh Xuân hướng sự chú ý đến thế giới trẻ thơ. Hai bức tranh kết hợp màu trên lụa, giấy in cắt dán và chỉ thêu, đặt các hình tượng trẻ em trong tranh Đông Hồ bên cạnh những nhân vật truyện tranh, đồ chơi của đời sống hiện đại. Sự gặp gỡ giữa các hình ảnh cũ và mới gợi suy nghĩ về cách người lớn thường phân định sở thích, tính cách và hành vi của trẻ nhỏ theo giới tính.

Với nghệ sĩ Phạm Thủy Tiên, câu chuyện về lao động chăm sóc được thể hiện qua tác phẩm “Nở rộ”. Những đường viền hình thể lấy từ các cảnh sinh hoạt trong tranh Đông Hồ được đưa lên giấy dó, kết hợp với họa tiết hoa Xích Đồng Nam, loài hoa gắn với tri thức thuốc Nam dân gian. Hình người và hình hoa đan xen, gợi mối liên hệ giữa công việc chăm nom, nuôi dưỡng với những tri thức chữa lành được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Một sáng tác khác của Phạm Thủy Tiên là “Vô diện”, gồm những hình nhân phát sáng được tạo hình bằng giấy dó, giấy điệp và ánh sáng. Lấy cảm hứng từ dáng hình nhân vật trong tranh Đông Hồ, những hình nhân này không có gương mặt hay danh tính xác định, để người xem tự hình dung về cuộc đời và câu chuyện của mỗi nhân vật.

“Vén lớp họa điệp”: Những câu chuyện phía sau tranh dân gian Đông Hồ - 4

Một hình nhân phát sáng trong sắp đặt “Vô diện” của nghệ sĩ Phạm Thủy Tiên, lấy cảm hứng từ dáng hình nhân vật trong tranh dân gian Đông Hồ.

Đây cũng là tác phẩm để lại ấn tượng với chị Phạm Thị Thu Phương. Chị nhắc đến hình tượng người phụ nữ cầm kéo trong bức tranh dân gian “Đánh ghen”. Nếu ở tranh gốc, nhân vật xuất hiện trong một tình huống với cách phản ứng cụ thể, thì khi được nhìn lại từ đời sống hôm nay, người xem có thể hình dung những lựa chọn ứng xử khác của người phụ nữ.

Không chỉ dừng ở những tác phẩm sắp đặt, triển lãm còn giới thiệu các sáng tác gắn với ký ức gia đình và công nghệ. Bộ tác phẩm “Family” của họa sĩ Nguyễn Minh sử dụng sơn dầu trên những chiếc mâm gỗ cũ, kết hợp hình tượng gà trống, gà mái trong tranh Đông Hồ với hình ảnh kiến trúc, phố xá và đời sống hiện đại. Những chiếc mâm từng gắn bó với bữa cơm gia đình trở thành nơi nghệ sĩ thể hiện sự thay đổi trong vai trò và mối quan hệ giữa các thành viên qua thời gian.

Ở một hướng tiếp cận khác, Phạm Hoàng đưa hình tượng “Đám cưới chuột” vào trò chơi tương tác kỹ thuật số. Tác giả mong muốn thông qua trò chơi, thế hệ trẻ, đặc biệt là những trẻ em lớn lên xa quê hương, có thêm cơ hội tiếp xúc với văn hóa Việt Nam.

Dù lựa chọn chất liệu và cách thể hiện khác nhau, các nghệ sĩ đều tìm thấy ở tranh Đông Hồ những hình tượng có thể tiếp tục được khai thác trong đời sống hiện đại. Di sản vì thế không chỉ xuất hiện dưới hình thức những bức tranh quen thuộc mà còn trở thành chất liệu cho những sáng tạo và cách nhìn mới.

Từ không gian triển lãm đến câu chuyện mỗi gia đình

Không chỉ mang đến trải nghiệm thị giác, “Vén lớp họa điệp” còn khiến một số người xem liên hệ những vấn đề được đặt ra trong tác phẩm với chính cuộc sống của mình.

Chị Phạm Thị Thu Phương kể lại một phản hồi khiến nhóm thực hiện nhớ mãi. Sau khi tham quan triển lãm và xem phóng sự được trình chiếu tại đây, một bạn trẻ đang bị ốm đã nghĩ đến việc trở về nhà để được mẹ chăm sóc. Nhưng từ mong muốn rất đỗi quen thuộc ấy, bạn chợt nhận ra người mẹ không chỉ chăm lo cho con cái mà còn phải đảm nhiệm nhiều công việc khác bên ngoài gia đình.

Những việc lâu nay vẫn được xem là trách nhiệm đương nhiên của người mẹ bỗng được nhìn nhận từ góc độ công sức và thời gian mà họ phải bỏ ra. Câu chuyện nhỏ ấy gợi đến gánh nặng kép của nhiều phụ nữ khi vừa tham gia lao động tạo thu nhập, vừa đảm nhiệm công việc chăm sóc, nội trợ không lương.

Theo chị Phương, các hình nhân trong tác phẩm “Vô diện” cũng được khách tham quan đón nhận bằng nhiều cách khác nhau. Có người hình dung nhân vật không bị giới hạn bởi những khuôn mẫu giới quen thuộc; có người lại liên hệ đến áp lực làm trụ cột kinh tế hoặc trách nhiệm chăm sóc đời sống tinh thần của gia đình.

Cùng một tác phẩm, mỗi người có thể tìm thấy những liên hệ riêng từ trải nghiệm của mình. Những hình tượng vốn quen thuộc trong tranh dân gian, khi được đặt vào không gian mới, đã trở thành điểm khởi đầu cho những cuộc trò chuyện về gia đình và các mối quan hệ xã hội.

“Văn hóa là một thứ ở trong dòng chảy, tức là không đứng yên”, chị Phương chia sẻ khi nói về cách người trẻ tiếp nhận nghệ thuật truyền thống.

“Vén lớp họa điệp”: Những câu chuyện phía sau tranh dân gian Đông Hồ - 5

Khách tham quan theo dõi tư liệu trình chiếu giữa không gian trưng bày tác phẩm truyền thống và đương đại.

Với “Vén lớp họa điệp”, những thử nghiệm trên chất liệu mới không nhằm thay thế giá trị của tranh Đông Hồ mà mở thêm một cách tiếp cận di sản. Bên cạnh việc tìm hiểu lịch sử, kỹ thuật và vẻ đẹp tạo hình của tranh dân gian, người xem còn có dịp suy nghĩ về những con người đang gìn giữ nghề và những vấn đề gần gũi trong đời sống hôm nay.

Mở cửa đến ngày 29/11, triển lãm không thể tự mình giải quyết những khó khăn của nghề tranh Đông Hồ hay những bất cân bằng trong đời sống. Nhưng từ câu chuyện của nữ nghệ nhân sáng tạo mẫu tranh mới đến những chiếc tạp dề, những hình nhân không có gương mặt... “Vén lớp họa điệp” góp thêm một góc nhìn về di sản, nơi những giá trị truyền thống được tiếp nối không chỉ bằng việc gìn giữ mà còn qua sự tìm hiểu, đối thoại và sáng tạo của các thế hệ hôm nay.

Phương Anh

Tin liên quan

Tin mới nhất

Tôn vinh 50 văn nghệ sĩ tiêu biểu nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Tôn vinh 50 văn nghệ sĩ tiêu biểu nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Sáng 22/11, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam tổ chức chương trình kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 – 24/11/2026) và chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11. Trọng tâm của chương trình là lễ tôn vinh 50 văn nghệ sĩ tiêu biểu thuộc 10 hội văn học nghệ thuật chuyên ngành Trung ương, cùng nhiều hoạt động biểu diễn, giới thiệu và trưn

Ngày Văn hóa Việt Nam tạo động lực mới cho văn học nghệ thuật phát triển

Ngày Văn hóa Việt Nam tạo động lực mới cho văn học nghệ thuật phát triển

Trong hàng trăm hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 diễn ra trên cả nước, việc tôn vinh những cống hiến của các thế hệ văn nghệ sĩ mang ý nghĩa đặc biệt, không chỉ ghi nhận những đóng góp cho nền văn học nghệ thuật nước nhà mà còn góp phần tạo thêm động lực cho hoạt động sáng tạo, để những giá trị văn hóa tiếp tục được bồi đắp, lan tỏa và hiện diện trong đờ