Phim ngắn AI: Phim ảo, họa thật (Kỳ 2)

Phim ngắn AI: Phim ảo, họa thật (Kỳ 1): Khi “xem cho vui” tiềm ẩn nhiều hệ lụy

Điện ảnh chuyên nghiệp trước thị hiếu và công nghệ mới

Ba phút cho một tập phim, những nút thắt, cú “bẻ lái” liên tục được tạo ra để giữ người xem; tạo hình, bối cảnh cũng ngày càng đẹp mắt. Đáng lo hơn, trong dòng phim ngắn AI đang lan truyền trên mạng có không ít nội dung nhảm nhí, phi lý, xa rời thực tế, thậm chí lệch chuẩn, xấu độc. Khi những nội dung ấy được sản xuất nhanh, xuất hiện dày đặc và được người xem tiếp nhận lặp đi lặp lại, tác động không chỉ dừng ở vài phút giải trí. Người xem có thể bị cuốn vào chuỗi xem nối tiếp, từ xem vô thức hình thành thói quen, dẫn tới nguy cơ lệ thuộc, nghiện nội dung; đồng thời những gì được tiếp nhận thường xuyên cũng có thể tác động đến nhận thức, hành vi và quan niệm về các chuẩn mực trong đời sống.

Nhưng làn sóng phim ngắn cũng khiến điện ảnh chuyên nghiệp phải đối diện rõ hơn với sự thay đổi trong cách công chúng tiếp nhận tác phẩm: câu chuyện được kỳ vọng đi nhanh hơn, trực diện hơn, sự chú ý phải được giữ lại ngay từ những phút đầu. Với người làm phim, thích ứng với những thay đổi ấy đến đâu mà không chạy theo thị hiếu, vẫn giữ được chiều sâu nội dung và giá trị nghệ thuật là một bài toán khó.

Các nhà làm phim trẻ thực hiện một cảnh quay

Từ thực tế của một người làm phim trẻ, đạo diễn gen Z Đồng Công Hiếu nhìn thấy cái khó ấy ngay trong quá trình sáng tạo: người làm phim chuyên nghiệp vừa phải giữ được cá tính, cách kể chuyện của mình, vừa không thể bỏ qua sự thay đổi trong cách tiếp nhận của công chúng. Theo Hiếu, sự thay đổi trọng thị hiếu, nhất là ở khán giả trẻ là có thật, nhưng không hoàn toàn bắt đầu từ sự xuất hiện của phim ngắn hay mạng xã hội.

“Thực tế, từ trước khi các nội dung ngắn và mạng xã hội phát triển mạnh như hiện nay, một bộ phận khá đông khán giả Việt Nam đã có xu hướng yêu thích những bộ phim có tiết tấu nhanh, dễ xem, dễ tiếp cận và mang tính giải trí cao. Vì vậy, nội dung ngắn có thể khiến xu hướng ấy trở nên rõ rệt hơn, nhưng không hoàn toàn tạo ra một thói quen mới”, Đồng Công Hiếu chia sẻ.

Cái khó, theo Hiếu, là người làm phim thay đổi để thích ứng đến đâu. Mỗi đạo diễn có một gu thẩm mỹ, một cách kể chuyện và cá tính sáng tạo riêng; những người thực sự nghiêm túc với nghề sẽ dần hình thành phong cách của mình chứ không dễ dàng thay đổi chỉ vì thị hiếu khán giả đang nghiêng về một xu hướng nào đó. Với phim thương mại, nơi người làm phim phải trực tiếp đối diện với nhu cầu của số đông, sự cân bằng trở nên khó hơn.

“Với phim Art House (nghệ thuật), đạo diễn có thể đặt cái tôi sáng tạo rất cao, hướng tới một nhóm khán giả riêng hoặc các liên hoan phim. Nhưng với phim thương mại, sẽ khác. Khi đó, người làm phim buộc phải tìm được sự cân bằng giữa cá tính cá nhân và nhu cầu của khán giả. Nếu chỉ chăm chăm chạy theo thị hiếu, bộ phim rất dễ trở nên công thức; nhưng nếu đặt cái tôi quá lớn mà bỏ quên người xem, tác phẩm cũng có thể thất bại về mặt thương mại, đó là một bài toán khó”, Hiếu chia sẻ.

Đạo diễn trẻ Đồng Công Hiếu (Giải thưởng Cánh diều Bạc 2024)

Bên cạnh sức ép từ thị hiếu là cách ứng xử với công nghệ mới. Trước AI, Hiếu có cái nhìn khá thận trọng. Anh nhìn AI chủ yếu như một công cụ hỗ trợ, thậm chí có thể trở thành một “người bạn bí mật” để cùng phản biện ý tưởng, phân tích nhân vật, đặt câu hỏi hoặc chỉ ra những điểm người viết có thể bỏ sót và cho rằng AI nên dừng ở mức tham khảo, hỗ trợ chứ không thay người làm phim đưa ra các quyết định sáng tạo, bởi điện ảnh vẫn là câu chuyện của cảm xúc, trải nghiệm sống và góc nhìn cá nhân. Công nghệ có thể giúp nhìn thấy thêm nhiều khả năng, nhưng lựa chọn kể câu chuyện nào, kể bằng cách nào và muốn khán giả cảm nhận điều gì vẫn phải thuộc về con người.

Tuy vậy, sự phát triển nhanh chóng của AI thực sự đang đặt điện ảnh chuyên nghiệp trước những sức ép mới, từ việc phải thay đổi phương thức sản xuất, giữ chuẩn mực nghề nghiệp đến nguy cơ công nghệ có thể sẽ thay thế con người ở một số công đoạn, vị trí trong tương lai.

Thích ứng nhưng không “nghiệp dư hóa”

Những băn khoăn từ thực tế của người làm phim trẻ cũng là một phần trong bài toán rộng hơn mà điện ảnh đang phải đối diện. PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú, Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam nhận định, ở thời hiện đại, khi quỹ thời gian dành cho thưởng thức không nhiều, những sản phẩm chỉ kéo dài hai, ba phút đáp ứng khá trực tiếp nhu cầu xem nhanh, xem tranh thủ. Nhưng việc thường xuyên tiếp nhận nội dung theo cách ấy, theo ông, có thể khiến một bộ phận công chúng dần quen với nhịp thưởng thức nhanh, từ đó ngại dành nhiều thời gian và sự tập trung cho những tác phẩm dài hơn, không chỉ với phim ảnh mà với cả việc đọc sách hoặc xử lý những nội dung dài cũng vậy.

PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú - Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam phát biểu khai mạc Lễ trao giải Cánh diều 2025

PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú ví thế giới nội dung số hiện nay “giống như một siêu thị”, rất phong phú, đa dạng, trong đó không thiếu những sản phẩm dễ dãi nhưng cũng có những video ngắn (short video) mang thông điệp lành mạnh. Đặc biệt với những nội dung chuyển tải tình cảm gia đình, lòng trung thực, lương thiện, triết lý “ở hiền gặp lành” và gửi gắm các thông điệp đáng ghi nhận. “Không phải là tất cả sản phẩm nội dung số hay phim AI đều xấu hoặc vô thưởng vô phạt, không thiếu những nội dung mang tính giáo dục, mang tính đạo lý”, ông nhận định. 

Chính vì vậy, bài toán đối với điện ảnh không phải là quay lưng với công nghệ hay dị ứng với cách xem mới. Xét về ngôn ngữ “nghe - nhìn” và lĩnh vực phổ biến phát hành phim, khái niệm về “Điện ảnh ngày nay”, không còn giới hạn theo nghĩa bó hẹp chỉ là phim chiếu rạp, mà màn ảnh hôm nay kết hợp cả ba tầng: Điện ảnh, Truyền hình/ OTT (Phương thức cung cấp nội dung, dịch vụ trực tiếp qua Internet: Over-The-Top) và Video ngắn (Short Video).

Bên cạnh đó, với trí tuệ nhân tạo, PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú cho rằng người làm nghề phải tìm hiểu, tiếp cận, thích ứng và làm chủ; nếu khước từ hoặc quay lưng với thời đại công nghệ mới ta sẽ không chỉ dậm chân tại chỗ mà tụt hậu. Tuy nhiên, ông cũng thận trọng khi cho rằng các chất lượng về hình ảnh mà AI tạo ra mới đang ở những bước đầu và còn quá sớm cũng như cần thêm thời gian nữa để đánh giá, để khẳng định những ứng dụng AI thực sự thành công trong sáng tạo điện ảnh.

Từ lâu, một số nền điện ảnh lớn, đã sử dụng AI hỗ trợ trong nhiều công đoạn thực hiện kỹ xảo, hậu kỳ, xử lý hình ảnh, âm thanh hay hỗ trợ tiền kỳ trong các phác thảo tạo hình bối cảnh, phục trang nhân vật phức tạp, với mức độ ứng dụng khác nhau. Song, việc sử dụng AI trong xử lý hình ảnh vẫn đang đi cùng nhiều tranh luận khác nhau. Đến nay vẫn có những liên hoan phim chưa chấp nhận tác phẩm sử dụng AI.

AI có thể hỗ trợ tạo những bối cảnh, kỹ xảo vốn khó khăn, tốn kém, nhưng PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú quan tâm là người làm phim sử dụng công nghệ như thế nào để không “quá lạm dụng máy móc, thuật toán làm ra mà thiếu đi cảm xúc của con người”, bởi vậy “ngôn ngữ điện ảnh được tạo ra vẫn luôn cần con người điều khiển câu lệnh”. Tư duy nghệ thuật và sự sáng tạo về mặt kỹ thuật của người làm điện ảnh hoàn toàn có thể bù đắp hoàn toàn cho sự thiếu hụt về ngân sách làm phim và tạo nên một kiệt tác.

Sức ép đáng nói xuất hiện khi yêu cầu phải làm nhanh, làm nhiều, để liên tục tạo ra những sản phẩm câu khách níu giữ người xem, có lúc sẽ lấn át các yêu cầu nghề nghiệp. Theo PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú, quá trình sáng tạo khi đó rất dễ rơi vào sự dễ dãi, thậm chí “nghiệp dư hóa”. Công nghệ có thể rút ngắn nhiều công đoạn, nhưng không vì thế những nguyên tắc căn bản của nghề làm phim được phép rút gọn theo.

“Trong nhiều video ngắn, tính liên tục (raccord) của thiết kế mỹ thuật điện ảnh bị xem nhẹ. Nhân vật ở cảnh trước đang mặc một bộ quần áo màu sắc, kiểu loại này thì khi nối cảnh tiếp theo không thể tùy tiện xuất hiện với trang phục khác, đó là chưa kể phải thay đổi hiện trạng (rách nát, dính bùn đất, dính máu…) để phù hợp với diễn biến câu chuyện trong phim. Đừng tưởng đó là chi tiết nhỏ. Với người làm nghề, phía sau hạt sạn đó lại là cả một quy trình tổ chức sản xuất chuyên nghiệp thiếu chuẩn. Phim AI hiện vẫn đang mắc rất nhiều lỗi như vậy về bối cảnh, trang phục và cả lời thoại...” - PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú lý giải.

PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú cũng lưu ý một tâm lý khá đặc biệt của người xem hiện nay: “Khi biết mình đang xem một sản phẩm do AI tạo ra, khán giả dễ dàng chấp nhận những lỗi trên vì coi đó là giới hạn của công nghệ. Nhưng với điện ảnh chuyên nghiệp, không cho phép nghiệp dư hóa. Một sản phẩm điện ảnh đúng nghĩa cho dù có ứng dụng AI vẫn phải tuân thủ những nguyên tắc của ngôn ngữ điện ảnh và bảo đảm chất lượng cuối cùng của hiện thực màn ảnh”. 

Ngày 2/10, Thế giới trần trụi - phim hoạt hình 3D đầu tiên của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng - công bố trailer đầu tiên. Phim dự kiến ra rạp năm 2027. Theo ê-kíp, phim có ứng dụng AI trong quá trình sản xuất, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, còn câu chuyện, tính cách nhân vật, cảm xúc và ngôn ngữ điện ảnh vẫn do đội ngũ làm phim quyết định. 

Đạo diễn Nguyễn Quang Dũng cho biết AI giúp dự án giảm khoảng 60-70% chi phí so với phương thức truyền thống, tương đương hàng chục tỷ đồng, đồng thời rút ngắn thời gian sản xuất. 

Tuy nhiên, ngay sau khi trailer được công bố, bên cạnh những ý kiến quan tâm một thử nghiệm mới, sản phẩm nhận rất nhiều ý kiến chỉ trích gay gắt trên mạng xã hội khi các khán giả chỉ ra những chi tiết bị cho là thiếu hợp lý, sự thiếu nhất quán trong tạo hình nhân vật; thậm chí có ý kiến cho rằng một số hình ảnh gợi liên tưởng đến những phim hoạt hình nổi tiếng khác.

Không ít người bày tỏ bức xúc khi cho rằng việc phụ thuộc quá nhiều vào AI có thể xem nhẹ lao động sáng tạo, giá trị nghệ thuật và cả yêu cầu thẩm mỹ của khán giả.

Như vậy làn sóng phim ngắn AI và công nghệ AI vì thế không chỉ đặt ra câu chuyện người xem có thể bị cuốn vào vòng lặp xem liên tục. Khi nội dung có thể được tạo ra ngày càng nhanh, với số lượng lớn và phải liên tục cạnh tranh để giữ sự chú ý, nó còn tác động trở lại thói quen thưởng thức, tạo sức ép đối với cách làm phim và đặt người sáng tạo trước ranh giới giữa thích ứng với công nghệ, thị hiếu và sự dễ dãi trong nghề nghiệp.

Trong không gian nội dung ấy, trách nhiệm của người sáng tạo càng trở nên quan trọng. PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú cho rằng người sáng tạo nội dung số “vừa phải là nhà sáng tạo nhưng phải có trách nhiệm công dân”, để sản phẩm làm ra thực sự lành mạnh, có tính thẩm mỹ và chất lượng.

(còn nữa)