Nhà thơ Hữu Thỉnh ra mắt tiểu thuyết đầu tay

Viết từ trải nghiệm của người trong cuộc và “món nợ” với làng Vây

Viết từ những trải nghiệm trực tiếp của một người lính binh chủng tăng thiết giáp từng tham gia trận đánh Làng Vây năm 1968, tiểu thuyết "Thép dưới cỏ" của nhà thơ Hữu Thỉnh không chỉ tái hiện một dấu mốc quan trọng trong lịch sử chiến tranh mà còn gửi gắm suy ngẫm về con người, ký ức và khát vọng hòa bình sau gần sáu thập kỷ nhìn lại.

Nhà thơ Hữu Thỉnh tặng các đại biểu tham dự buổi lễ tiểu thuyết "Thép dưới cỏ"

Trong lời phát biểu tại lễ ra mắt sách, nhà thơ Hữu Thỉnh cho biết ông nhập ngũ năm 1963, vào Trung đoàn 202 - trung đoàn đầu tiên của Binh chủng Tăng thiết giáp và có hơn 13 năm phục vụ trong lực lượng này. Ông đã đi hầu hết các chiến dịch lớn của Binh chủng Tăng thiết giáp, từ Đường 9 - Khe Sanh, Tây Nguyên đến Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Tuy nhiên, trong số những chiến dịch từng tham gia, trận đánh Làng Vây luôn là ký ức day dứt nhất. Theo nhà thơ, ông từng mang trong mình "một món nợ" với những người lính tăng thiết giáp. Chính món nợ ấy đã thôi thúc ông lựa chọn Làng Vây làm chất liệu cho cuốn tiểu thuyết đầu tiên.

Nhà thơ Hữu Thỉnh chia sẻ tại lễ ra mắt tiểu thuyết "Thép dưới cỏ"

Nhà thơ Hữu Thỉnh bày tỏ: “Tôi đã dốc vào đây tất cả tình cảm của tôi qua 13 năm sống và phục vụ trong Binh chủng Tăng - Thiết giáp và xem đây là trả một món nợ lớn đối với cái nôi đã nuôi dưỡng tôi trưởng thành, được thâm nhập chiến trường, trực tiếp sống và chiến đấu”.

Ông khẳng định Thép dưới cỏ được xây dựng trên nền tảng lịch sử có thật: "Đây là một tác phẩm viết về chiến tranh, hay nói một cách khác là một tác phẩm lịch sử. Phần sự thật, phần lịch sử sự thật chiếm một dung lượng rất lớn". Tác phẩm lấy bối cảnh Chiến dịch Đường 9 - Khe Sanh, trong đó trận đánh Tà Mây - Làng Vây là trận hiệp đồng binh chủng đầu tiên của bộ đội Tăng thiết giáp Việt Nam.

Theo Đại tá Nguyễn Văn Sáu, Phó Giám đốc - Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, trận đánh Làng Vây là trận đánh "được ghi trong Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam là trận đánh then chốt của chiến dịch, đánh dấu bước phát triển mới về tác chiến hiệp đồng binh chủng của Quân giải phóng".

Không dừng ở những gì đã chứng kiến, nhà thơ Hữu Thỉnh đi lại trong chiến tranh và ngay sau hòa bình, đã trở lại chính mảnh đất Làng Vây để khảo sát những vấn đề mà ông đã từng thấy trong chiến tranh, dành nhiều năm khảo cứu, đối chiếu tư liệu, gặp gỡ nhân chứng để hoàn thiện tác phẩm sau độ lùi 60 năm.

Trong cuốn sách, nhiều nhân vật lịch sử vẫn giữ nguyên tên thật như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Thiếu tướng Lê Ngọc Hiền, Đại tá Hoàng Đan... Hữu Thỉnh chính là nhân vật Ngôn Thanh, phụ trách công tác tuyên huấn của đơn vị, xuống tận đại đội 36, đơn vị tăng chủ lực của trận đánh nói trên. Có một số nguyên mẫu được văn học hóa để làm tô đậm dấu ấn lịch sử, còn hầu hết các sự kiện và nhân vật đều là sản phẩm của sáng tạo.

Chính sự kết hợp giữa ký ức cá nhân, tư liệu lịch sử và quyền hư cấu của tiểu thuyết giúp Thép dưới cỏ có được một vị trí linh hoạt: vừa dựa trên sự kiện, vừa có quyền sáng tạo nhân vật, tình huống, đối thoại, tâm lý, cấu trúc. Chất tư liệu làm cho tác phẩm vững, có độ tin cậy, có khí quyển lịch sử. Chất hư cấu làm cho tác phẩm sống, có số phận, có cảm xúc, có chiều sâu nhân vật. Đây là hướng đi phù hợp với tiểu thuyết lịch sử - chiến tranh: lịch sử là cái khung, nhưng văn học phải tạo ra linh hồn.

Từ ký ức chiến tranh đến một tiểu thuyết đích thực

Điểm đáng chú ý nhất của Thép dưới cỏ là tác phẩm không chỉ kể về một trận đánh nổi tiếng của lịch sử quân sự Việt Nam, mà còn tái hiện cả một thế hệ người lính bằng chiều sâu của số phận và nhân cách.

Buổi lễ có sự tham dự của các đồng chí lãnh đạo, đại diên Binh chủng Tăng thiết giáp, các nhà văn nhà thơ, nhà nghiên cứu và đông đảo bạn đọc yêu mến văn học

Theo nhà thơ Nguyễn Việt Chiến, nhìn tổng thể, Thép dưới cỏ là một tiểu thuyết chiến tranh giàu ý nghĩa của Hữu Thỉnh. Chủ đề tư tưởng của cuốn sách tập trung vào việc khẳng định sức mạnh của con người Việt Nam trong chiến tranh hiện đại: sức mạnh của lòng yêu nước, trí tuệ tập thể, tình đồng đội, đạo đức quân nhân, bản lĩnh kỹ thuật, quan hệ quân dân và niềm tin vào chính nghĩa. Nhưng sâu hơn, tác phẩm còn nói về chất thép nhân cách ẩn dưới vẻ bình dị của đời sống; về ký ức chiến tranh không bao giờ khép lại; về khát vọng hòa bình nằm phía sau mọi chiến công.

Cùng chung nhận định với nhà thơ Nguyễn Việt Chiến, nhà lý luận phê bình Lê Thành Nghị cho rằng điều làm nên giá trị của tác phẩm không chỉ là sự chân thực của người trong cuộc mà còn ở khả năng chuyển hóa hiện thực thành nghệ thuật. Theo ông, cuốn tiểu thuyết tái hiện sinh động không khí chiến trường, tình đồng đội, tình quân dân, những góc khuất trong đời sống người lính, đồng thời xây dựng cả những nhân vật phía bên kia chiến tuyến với tính cách và tâm trạng riêng, tránh cái nhìn một chiều.

Người lính trong tiểu thuyết không phải những biểu tượng hoàn mỹ, không tì vết. Họ có những phút yếu lòng, những mâu thuẫn, những hiểu lầm, cả sự đố kỵ và những day dứt kéo dài sau chiến tranh. Theo nhà lý luận phê bình Lê Thành Nghị, chính việc dám nhìn thẳng vào những "mặt tối" ấy đã làm tăng tính chân thực của tác phẩm, khác với lối xây dựng hình tượng lý tưởng hóa thường thấy ở nhiều tiểu thuyết chiến tranh trước đây. Tuy vậy, những góc khuất ấy không làm mờ đi vẻ đẹp của người lính, mà ngược lại càng làm nổi bật phẩm chất, bản lĩnh và sự trong sáng của họ khi vượt qua thử thách.

Bìa tiểu thuyết "Thép dưới cỏ"

Ở bình diện tư tưởng, Thép dưới cỏ còn mở rộng biên độ từ chiến tranh đến hòa bình. Khép lại câu chuyện là cuộc gặp gỡ giữa những người từng ở hai bên chiến tuyến nhiều năm sau chiến tranh. Hình ảnh đàn chim tung cánh trong những trang cuối, như Đại tá Nguyễn Văn Sáu chia sẻ tại lễ ra mắt, chính là ẩn dụ về khát vọng hòa bình mà Hữu Thỉnh gửi gắm sau khi đi hết cuộc chiến bằng ký ức của một người lính và trái tim của một nhà thơ. Chiến tranh được nhìn lại không phải để khơi gợi hận thù, mà để hướng con người đến sự thấu hiểu, hòa giải và trân trọng giá trị của hòa bình.

Nếu nội dung tạo nên chiều sâu tư tưởng thì nghệ thuật lại là một trong những thành công nổi bật của cuốn sách. Nhà văn Nguyễn Bắc Sơn nhận xét: “Thép dưới cỏ mang đậm tính tự truyện bởi được xây dựng từ "người thật, việc thật" nhưng là tiểu thuyết đích thực. Thành công không phải chỉ ở xây dựng các nhân vật lý tưởng mà còn ở ngôn ngữ tiểu thuyết. Đối thoại rất đời, rất lính, rất tăng”.

Đồng thời, với một tâm hồn phong phú, nhà thơ Hữu Thỉnh đặc biệt nhạy cảm với những khoảnh khắc giàu sắc thái cảm xúc của hiện thực. Trước một chuyến đi xa, trước một sự kiện đặc biệt trong cuộc đời mỗi chiến sỹ, trước một biểu hiện cao đẹp của tình đồng đội trong chiến tranh, trước phút huy hoàng của chiến thắng...đều dâng lên trong Hữu Thỉnh những xúc động mãnh liệt và ngòi bút của ông liền tìm đến sự ưu thế đặc biệt của thể loại thơ. Bởi vậy nhiều trang viết của tiểu thuyết Thép dưới cỏ thấm đầy chất thơ.

Bởi vậy, Thép dưới cỏ là một bức tranh ngôn từ đẹp, chân thực, khẳng định mạnh mẽ truyền thống quý báu của Binh chủng Tăng thiết giáp, tác động tích cực vào tư tưởng, tình cảm của người đọc, mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc.

Nhìn từ toàn bộ hành trình sáng tác của Hữu Thỉnh, Thép dưới cỏ không phải sự rẽ ngang sang tiểu thuyết, mà là sự tiếp nối tự nhiên của một đời cầm bút, là một thử nghiệm mới của ngòi bút giúp ông chuyển tải khối lượng vốn sống phong phú, tích lũy từ những năm tuổi trẻ.

Nhà thơ Hữu Thỉnh tặng quà đại diện ekip thực hiện và xuất bản

Nhà thơ Hữu Thỉnh với các văn nghệ sĩ cùng là lính Binh chủng Tăng - Thiết giáp

Nhà thơ Hữu Thỉnh ký tặng sách

Các tiết mục văn nghệ đặc sắc tại buổi lễ