Giới thiệu văn hóa Việt Nam ra nước ngoài trường hợp “Gánh gánh gồng gồng” của Xuân Phượng

Bà sinh năm 1929, tại Nham Biểu, Hương Trà, Thừa thiên Huế, hiện sống tại thành phố Hồ Chí Minh. Hành trình sống của bà là một hành trình trải nghiệm và cống hiến trên nhiều lĩnh vực, nổi bật ở việc dịch phim tiếng Pháp, tạo được uy tín nghề nghiệp, được hãng Capi Films của bà Marceline Loridan cử làm đại diện chính thức đi dự liên hoan phim Cannes năm 1990. Là tác giả cuốn hồi ký Gánh gánh gồng gồng ra mắt bạn đọc năm 2020 (Nxb Văn hóa Văn nghệ TPHCM). Ngay từ khi trình hiện, cuốn sách đã chiếm được sự yêu mến và thái độ ngưỡng mộ của đông đảo người đọc và nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh (2021), rồi nhanh chóng được tái bản.

Có thể nói rất nhiều về cuộc đời của một người đàn bà xuất thân từ một gia đình thân Pháp nhưng lại như một cánh chim “ngược gió” lao vào cơn bão cách mạng, tham gia hoạt động yêu nước, chống thực dân Pháp xâm lược từ năm 16 tuổi. Câu chuyện về số phận con người - số phận của một người đàn bà từ đầu thế kỷ XX đến nay cũng là một lát cắt sinh động và dữ dội của lịch sử dân tộc.

Nhà văn, đạo diễn phim tài liệu, nhà sưu tầm tranh Xuân Phượng.

Một trong những câu chuyện làm nên tên tuổi của Xuân Phượng được bạn bè, đồng nghiệp biết đến là chuyện giới thiệu tranh và điện ảnh Việt Nam ra thế giới mà cụ thể là Paris (Pháp). Sau một thời gian dài trải qua các công việc ở ngành quân y, chế tạo thuốc nổ, phiên dịch tiếng Pháp, làm báo, phóng viên chiến trường, đạo diễn phim tài liệu, năm 1989 bà về hưu. Vốn là một người năng động, bà luôn nghĩ về phía trước, phải làm gì để nuôi sống mình, lo cho các con cháu. Năm 1991 bà mở phòng tranh tại thành phố Hồ Chí Minh và duy trì cho tới nay (vào tuổi 95).

Do có trình độ học vấn tiếng Pháp, từng làm phim tài liệu về Vĩnh Linh Vĩ tuyến 17- chiến tranh nhân dân cùng vợ chồng đạo diễn Joris Ivens, tạo được tình cảm và niềm tin nơi họ, bà đã được mời sang Pháp như trên đã nói. Vấn đề ở đây là trong những ngày sống trên nước Pháp, bà luôn được các bạn Pháp yêu thương, thông cảm với Việt Nam khó khăn, nghèo đói. Đến nỗi bà phải thốt lên: “Sao nhắc đến Việt Nam chỉ toàn là những chuyện đau thương, khốn khổ đến như vậy. Nước mình còn có cả một nền văn hóa lâu đời mà sao không hề thấy ai nhắc đến”. Từ đó Xuân Phượng lóe ra ý nghĩ: “Hay là khi về, mình mở một phòng tranh để góp phần giới thiệu vài nét về mỹ thuật Việt Nam chăng?”.

Có ý tưởng nhưng phải thực hành. Từ Pháp, bà Xuân Phượng đề đạt dự định của mình với chồng con, được gia đình ủng hộ. Bà nghĩ đang ở trên đất Pháp thì cơ hội bước đầu cố gắng tổ chức một cuộc triển lãm tranh Việt Nam tại Paris để thăm dò dư luận. May quen thân với con trai ông Phó Thị trưởng thành phố Paris, cũng thích ý định làm một cuộc triển lãm nhỏ về tranh tại đây, đã cho mượn phòng khánh tiết lớn và giúp mời báo chí thông tấn đến báo tin: lần đầu tiên Tòa thị chính quận 1 ở Paris sẽ tổ chức triển lãm một số tranh Việt Nam. Ở đầu cầu bên này được lời như cởi tấm lòng, Xuân Phượng viết thư về nhà, dặn các con đi tìm những họa sĩ quen biết và nhờ họ mỗi người góp vài tranh để triển lãm. Việc thu thập tranh tạm ổn, sau đó con trai bà cùng họa sĩ Hoàng Sùng cùng sang Paris mang theo khoảng ba mươi tác phẩm của các họa sĩ quen biết khác.

Triển lãm tranh Việt Nam lần đầu tiên nằm ở một địa điểm rất đẹp và sang trọng tại Paris được báo chí đưa tin, ngày khai mạc có vợ chồng Đại sứ Việt Nam tại Pháp Nguyễn Văn Bình, một số bạn tại Pháp Trần Đình Lan, nhà bác học Hoàng Xuân Hãn, Giáo sư Lê Thành Khôi, … đến dự. Gần hai trăm người Pháp đã từng có mặt ở Việt Nam trước 1954, có người già xem tranh thấy nhớ Việt Nam, nhất là Hà Nội mùa thu…

Cuộc triển lãm tranh Việt Nam ở Paris lúc đó không chỉ dấy lên niềm tự hào của mỹ thuật Việt Nam với bạn bè nước ngoài mà còn giúp người tha hương, xa xứ thêm gần gũi với quê hương, xứ sở. Cái thuở ban đầu ấy, như lời tâm sự của bà: “Mấy chục năm sau, tôi thường xuyên tổ chức triển lãm tranh Việt Nam tại Pháp và tại nhiều nước trên thế giới. Bạn bè khắp nơi luôn ủng hộ cho công việc làm của tôi. Nhưng không bao giờ tôi có thể quên được cái cảm giác hồi hộp, cảm động của lần đầu tiên này”.

Thành công mỹ mãn của cuộc triển lãm tranh đầu tiên tại Paris đã tạo ưu thế để bạn bà là ông Trần Đình Lan đứng ra thành lập Hiệp hội quảng bá nghệ thuật Việt Nam, có trụ sở tại Paris. Ông đề nghị bà giữ chức Phó Chủ tịch Hiệp hội. Từ đó Xuân Phượng ra Bắc vào Nam tìm những tài năng mới theo đúng mục đích của Hiệp hội đề ra. 

Muốn thực hành tranh, bà phải cất công tìm tòi và phát hiện danh tính và phẩm tính nghệ thuật của kẻ sáng tạo, ở trường hợp này là Trương Đình Hào. Hào là một họa sĩ tài năng nhưng lại sống ẩn  khuất nơi tỉnh lẻ, tranh vẽ có gu nhưng không bán được, mãi mười một năm sau mới xuất hiện trên thị trường tranh Hà Nội như bà vừa chứng kiến.Bà nhận ra những bức tranh trong đêm, dưới ánh đuốc “là những nét cọ táo bạo, quyết định, mạnh mẽ, với những màu sắc dân gian đỏ, đen, tím vàng đối chọi nhau quyết liệt; nồng ấm một màu nâu của đất; dịu dàng một màu xanh của lúa. Trong đêm tối, các bức tranh hiện lên hấp dẫn, lôi cuốn, ma mị”. Bà quyết định khai mạc phòng tranh Lotus của mình bằng một cuộc triển lãm tranh của Hào, gồm 72 bức. Lần đầu tiên đưa một họa sĩ Việt Nam vẽ theo trường phái tượng trưng (symbolisme) thật liều lĩnh và liệu có thành công? 72 bức tranh của Hào bà mua ở Hà Nội, ngay buổi khai mạc bán được 34 bức. Sau thành công của buổi khai mạc, bà quyết định đem tranh của Hào đi giới thiệu ở các cuộc triển lãm tranh ở nước ngoài và mời họa sĩ cùng đi Singapore, Pháp, Manila, Bỉ nhiều lần. Được tiếp xúc với khí quyển văn hóa nước ngoài, tranh vẽ của Hào thoát khỏi sự u uất, ngày càng độc đáo và sâu sắc hơn. Sau đó tranh của Hào được nữ tiến sĩ nghệ thuật Francoise Dalex, đại diện Bảo tàng Quai Branly ở Paris chọn để tổ chức một cuộc triển lãm tranh Hào tại Paris năm 2014. Nhờ có con mắt tinh tường và tấm lòng nhân hậu của nhà sưu tầm tranh Xuân Phượng, những bức tranh của họa sĩ Trương Đình Hào đã vượt biên ra thế giới, chiếm được sự thiện cảm của khán giả, người xem.

Tập hồi ký “Gánh gánh gồng gồng”.

Trong thế giới toàn cầu hóa, việc hiểu biết và tôn trọng thực hành văn hóa của nhau chính là chìa khóa cho sự hợp tác và hòa bình lâu dài giữa các quốc gia và các dân tộc. Với bà Xuân Phượng, việc thực hành văn hóa lúc đầu còn dè dặt, khiêm nhường ở Paris năm 1991, sau đó cho đến nay ngày càng phát triển, sôi động và phong phú hơn. Bà và các họa sĩ Việt Nam đã có dịp đặt chân đến các bảo tàng mỹ thuật trên thế giới. Riêng Pháp từ năm 1991 – 2019, năm nào cũng sang ít nhất một lần vì người Pháp yêu tranh Việt Nam và vì các họa sĩ và bà đều thích đến thăm các bảo tàng nghệ thuật của Pháp. Các cuộc triển lãm tranh do bà Xuân Phượng kết hợp các bạn nước ngoài tổ chức tại không gian Việt hay bên ngoài lãnh thổ đã cho thấy “tầm nhìn xa” mang tính lan tỏa của sắc màu không biên giới giúp các quốc gia và con người xích lại gần nhau. Việc quảng bá, giới thiệu văn hóa Việt Nam ra thế giới luôn là một công việc mang ý nghĩa quốc tế và nhân bản.

Không chỉ thế, trong hồi ức sống động và phong phú của tác giả Xuân Phượng còn tôn vinh niềm tự hào của điện ảnh Việt Nam thời kỳ trứng nước qua nhân vật nhà quay phim gạo cội Khương Mễ. Bằng lối kể khơi gợi sự chú ý, hài hước, dí dỏm về chuyến “Pháp du “năm 1997, những nhà điện ảnh Pháp không khỏi ngạc nhiên và cảm phục về một nền điện ảnh cách mạng Việt Nam từ hơn nửa thế kỷ trước ở một nơi đất phèn, đèn dầu hẻo lánh, bị quân thù bốn bề bao vây mà chỉ “một nhóm người đã làm nên điều kỳ diệu: không có điện mà vẫn làm ra điện ảnh”. Bà cùng nhà quay phim Khương Mễ và “Đoàn điện ảnh Việt Nam” sang Pháp dự liên hoan phim quốc tế Amiens là một trong năm liên hoan phim lớn nhất tại Pháp.

Để sang được đến “kinh đô ánh sáng”, đoàn phải qua cửa ải hải quan Pháp. Nhóm hải quan khá vất vả và tò mò khi kiểm tra hàng loạt hàng hóa, vật dụng thô sơ và lỉnh kỉnh của đoàn phim Việt Nam bên lời “thuyết minh” như cuốn theo chiều gió của Xuân Phượng: “từ những hộp sắt rỉ nát, xám xịt bên trong đựng những cuộn phim kèm theo những túi gạo rang chống ẩm, từ chiếc máy quay phim Paillard Bolex 16mm dây cót đã mòn vẹt, cũ kỹ, từ những quyển sách vàng ố, rách tơi tả viết về điện ảnh của các cụ Faveau và Boyer của gần 100 năm trước vẫn còn cất giữ đến tận ngày nay”. Cuộc kiểm tra hành lý từ căng thẳng chuyển sang hân hoan, thán phục. Những hiện vật thô sơ đã được trưng bày tại phòng liên hoan phim cho thấy công đầu của “ông già điện ảnh” Khương Mễ đã bao năm ky cóp, giữ gìn chăm chút tuy “không giàu có gì, nhà cửa chật chội, ông trân trọng những “vũ khí” thân thiết của mình và quyết tâm gìn giữ các hiện vật bằng mọi giá vì con cháu mai sau”.

Đúng là nghệ thuật nói chung và điện ảnh nói riêng đã kết nối những trái tim nghệ sĩ của các quốc gia. Những thời khắc quý giá bên nhau, họ cùng chia sẻ và đồng cảm những câu chuyện về nghề, về tình người. “Trời tháng 11 ở Amiens đã se lạnh. Những lò sưởi tí tách tiếng nổ của thanh hồng. Nhấp ly rượu vang Pháp thơm nhẹ mùi nho chín, Khương Mễ kể lại với các đồng nghiệp Pháp, Bỉ về những ngày gian khổ làm phim, về chiếc xuồng theo anh rạch ngang kênh lạch, về những anh chị em đã ngã xuống, về tấm lòng của bà con ở những nơi tổ điện ảnh đã đến”. Điều không ngờ và cũng là may mắn trong đêm huyền diệu và ấm áp ấy, ông già Khương Mễ với câu chuyện về điện ảnh bưng biền đã trở thành đối tượng thẩm mỹ, thành nhân vật trong bộ phim Chiếc phòng tối của Khương Mễ do Samuel Aubin có mặt lúc ấy đạo diễn.

Và như tác giả phim thổ lộ: “Phim này (Chiếc phòng tối của Khương Mễ) do tôi làm nhưng người cha tinh thần của nó chính là Khương Mễ”. Đêm bế mạc Liên hoan phim quốc tế Amiens, ông già điện ảnh Khương Mễ được mời lên sân khấu. Chủ tịch liên hoan phim trao giải Kỳ lân vàng danh dự - giải vinh danh cho sự nghiệp điện ảnh suốt đời cho nhà quay phim Khương Mễ. Xin chia sẻ lời của ông về lễ liên hoan điện ảnh và về người Việt Nam được nhận giải thưởng cao quý: “Mười ngày qua, gia đình điện ảnh chúng ta đã có những giây phút tuyệt vời, càng gắn bó với nhau hơn, càng yêu quý sự nghiệp mà chúng ta đang đảm đương. Và đây là điều tôi mong các bạn đừng quên. Hãy yêu thương, quý trọng người bạn này của chúng ta và của lịch sử điện ảnh thế giới, đây là “ông Lumière” (người đã phát minh kỹ thuật điện ảnh năm 1895) của Đồng Tháp Mười Việt Nam”. Ở phía trên về hội họa, bà Xuân Phượng đã nói đến Sắc màu không biên giới, còn ở đây về điện ảnh, tôi muốn nói đến Những thước phim không biên giới mà tác giả hồi ký Gánh gánh gồng gồng đã bằng nỗ lực phi thường của mình giới thiệu văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Tháng 7 năm 2011: “Chính phủ Pháp đã quyết định tặng thưởng huân chương cao quý nhất của nước Pháp, Huân chương Hiệp sĩ Bắc đẩu bội tinh về những công lao mà bà đã đóng góp cho chiếc cầu hữu nghị Việt  Nam - Pháp trong hơn nửa thế kỷ qua… “Sau những đóng góp trong chiến tranh, những cuộc triển lãm tranh Việt Nam trong hai mươi năm qua của bà cũng góp phần không nhỏ vào sự bền chặt  của tình hữu nghị hai nước Việt Nam - Pháp”.

Ghi chú: Các trích dẫn đều lấy trong hồi ký Gánh gánh gồng gồng, NXB Văn hóa Văn nghệ TPHCM, 2020 của Xuân Phượng.

Nguyễn Bích Thu

Nhớ mãi "Ông đồ" Vũ Đình Liên

Nhắc đến nhà thơ Vũ Đình Liên là người ta nhớ đến bài thơ "Ông đồ". Nó như một cách định danh, định vị nhà thơ....