Phạm Hồng Điệp với kỳ lạ “Khúc lãng du cụ Mén”

Loại hình, thể loại vừa cố định vừa linh hoạt

Khúc lãng du Cụ Mén là truyện thơ - trường ca đậm chất huyền thoại dân gian. Một trăm bài thơ (sắp xếp thành 3 chương) là một trăm mảnh ghép làm nên một truyện thơ dài có dáng dấp trường ca. Nhiều bài thơ là những đơn vị tác phẩm riêng lẻ, nhưng vẫn nằm trong một hệ thống nhất quán. Tập thơ tương tự một quả cây có nhiều múi hoặc trong quả lại có quả, được gọi là quả kép. Cấu trúc cơ học chủ yếu là truyện thơ, trình bày theo chiều thuận thời gian trôi chảy; cốt lõi là tự sự, nhưng âm hưởng trữ tình liền mạch lại hướng đến trường ca. 

Đây cũng là tập hồi kí hư cấu bằng thơ, được cấu tạo bằng một trăm cuộc kể chuyện xưa trên chục năm về một người đàn ông cao tuổi, hiếm lạ, có nhiều cống hiến đặc sắc.

Tại đây, tiểu thể loại của thơ được sử dụng sinh động, giúp thuận lợi cho tác giả và người đọc. Hầu hết là thơ 4 chữ tự do (4 dòng, không phân khổ), một số ít là thơ câu dài như dẫn người đọc vào một vườn cây, thăm một bãi đồi, hoặc thơ lục bát như giúp bạn đọc dừng lại bên bờ một giếng nước trong veo...

Tập trường ca “Khúc lãng du cụ Mén”.

Hình tượng độc đáo nhân vật chính cụ Mén

Nhân vật Cụ Mén là hình tượng nghệ thuật nhân vật trữ tình chính, duy nhất của tác phẩm. 

Cụ Mén là một người nông dân hoàn nghĩa, chính gốc. Nhưng là nông dân đặc biệt, độc đáo, hiếm lạ. Cụ dồi dào sức khỏe (tuổi 90 mà như 30) cả thể chất lẫn trí não, tinh thần và cũng quá thơ ngây (“Cụ vui lắm ghê/ Tâm hồn con nít”, bài số 34).

Như tác phẩm cho thấy, cụ chưa qua một trường lớp chính quy nào nhưng lại có hiểu biết về văn hóa như lối sống, nếp nghĩ, phong tục - tập quán chuẩn mực của các cộng đồng người Việt và người thiểu số; hơn thế, cụ còn có nhiều sáng tạo từ trải nghiệm học hỏi và thực hiện suốt cuộc đời. Hiểu sâu về nghề nông đã đành, cụ còn am tường nghề biển và nương rẫy, để rồi trực tiếp làm, chân lấm tay bùn, chống chọi bão lũ miền cao và sóng trào biển lớn cùng các cộng đồng dân cư.

Cụ Mén hiển hiện như một người "truyền đạo" - thầy giáo không trường lớp chính quy - cũng đồng thời là người "hành đạo". Ấy là truyền cảm hứng và thực thi bởi hoài bão, khát vọng đổi thay đời sống nông dân, ngư dân ở mọi miền đất nước Việt Nam thân yêu - Một người lao động cần mẫn, nỗ lực vượt qua mọi khó khăn, coi trọng thực tế, kinh nghiệm và sáng tạo hơn là lý thuyết khô cứng, hời hợt, giúp mọi người có cơ hội được sống no đủ hơn, hạnh phúc hơn, văn minh hơn.

Cụ Mén là một hình ảnh rực rỡ người nông dân toàn vẹn, tích cực hầu như ở mọi phương diện. Cụ tích tụ mọi phẩm chất cao đẹp nhất của cộng đồng nông dân, là đại diện, tiêu biểu cho mọi cộng đồng dân cư làng đồng bằng, buôn làng miền núi và ngư dân làng biển.

Cụ Mén là một anh hùng huyền thoại khó có thật ở ngoài đời - như chính ý đồ xây dựng nhân vật của tác giả - nhưng hoàn toàn hợp lý thuận tình trong tác phẩm nghệ thuật của Phạm Hồng Điệp. Có thể bất cứ ai cũng tin rằng mình hẳn sẽ tìm ra cụ đang có mặt trong đời sống. 

Cụ Mén không vướng vít gia đình. Cụ như là người độc thân (một chi tiết phi lí hóa của huyền thoại). Cụ sống vì lí tưởng, khát vọng, vì đất nước và cộng đồng các vùng dân cư, vì học trò. Ngoài chàng trai học trò Lù Cháy là bạn lãng du thì không có ai. Khi tuổi đã trên dưới một trăm mới được vẻn vẹn một lần san sẻ niềm vui với đứa cháu ruột (có thể là chắt, chút...) ở bài số 98 Cụ Mén ngắm pháo hoa: “Thằng cháu bé tí chạy qua/ Vận chiếc áo cánh nâu là nâu non/ Trông yêu sao chỏm ba chòm/ Bi bô tập nói giọng còn líu lo”.

Thời gian và không gian xác định chất hồi ký của tác phẩm

Thời gian và không gian là hai yếu tố thuộc về thiên nhiên vật lí góp phần xác định chất hồi ký của tác phẩm. Về thời gian - thời điểm, nhân vật cụ Mén xuất hiện khi đã trên, dưới 90 tuổi và qua đời ở tuổi 110. Tuy nhiên, bài thơ chỉ dừng ở con số 100 (tác giả thật khéo léo và tế nhị) có nghĩa là thêm mười năm nữa thì cụ tự cho phép mình nghỉ ngơi hoàn toàn để bước sang một thế giới khác.

Nhân vật sống trong cảnh thanh bình. Nhằm tránh tác phẩm bị sa đà, dài dòng lạc ra ngoài ý tưởng trọng tâm, tác giả không đề cập chiến tranh biên giới phía Bắc và phía Tây Nam, mặc dù nhân vật hoạt động trong khoảng hơn chục năm, trải qua hai thời điểm đó. Nhân vật xuất hiện khoảng trước và ngay sau Đổi Mới, căn cứ vào sự việc đổi tiền năm 1985 (Cành đào, câu đối, đổi tiền mới tinh, bài số 94), và phong tục đốt pháo dịp Tết chưa chấm dứt (Tết đến vội vàng/ Cả làng bắn pháo, bài số 95), tàu điện còn tồn tại ở Thủ đô (Lá vàng thả thu/ Hà Nội trở gió/ Cờ hoa rợp trời/ Leng keng tàu điện, bài số 88).

Về không gian, Cụ Mén từ ở quê mình Hải Phòng, (hiện nay là Nam Cầu Kiền thật nguy nga/ Lối đường xanh sáng vào ra nhịp nhàng, bài số 100), có vườn cây, cách biển không xa, nơi trước tiên cụ từng nêu gương về nếp sống và lao động, để sau này đến các vùng quê miền núi (cả Trường Sơn hùng vĩ và bi tráng) có các dân tộc thiểu số Tày, Thái, H’mông, Dao, Pako, Cơ Tu, Xê đăng, Bana,... để trao gửi kinh nghiệm quý và cùng làm ăn, sinh hoạt với họ.

Giọng điệu và ngôn ngữ thơ

Hôn nhiên, ngây thơ, sáng tươi, chan chứa thương yêu đồng cảm và ngợi ca ân nghĩa lẫn đùa vua hóm hỉnh thân thiện... là giọng điệu bao trùm tập thơ. Ngôn ngữ thơ giản dị, chân mộc, thật thà, đẫm chất dân giã làng quê. Giọng điệu ấy, ngôn ngữ ấy là cố ý của tác giả, nhằm tương hợp với nhân vật và hoàn cảnh khách quan của một cụ ông tuy có đổi mới đột biến, lạ lùng - huyền thoại - nhưng gốc gác và hiện nay vẫn là dân quê. Tuổi 90 lên giường nghỉ “Hai xoa một đập/ Cụ leo lên giường/ Vươn vai thoải mái/ Lăn ra ngủ luôn” (bài số 13); đến tuổi 100 vẫn “Một đập ba xoa/ Ông Mén vén màn/ Gác chân chữ ngũ/ Ngáy đều vang vang” (bài số 95).

Ở đây hai bài thơ đặt cách nhau rất xa cho thấy tác giả cố ý xây dựng nhân vật tuy đổi mới táo bạo nhưng vẫn ngưng đọng nếp sinh hoạt truyền thống, cũ kĩ của một hình tượng huyền thoại.

Lời thơ Khúc lãng du cụ Mén đậm kiểu cách nông dân nhưng không thô kệch, các tục khi đùa hóm có lướt qua (không ít lần) nhưng chất thanh còn để lại dư âm sóng sánh, dài lâu. Đáng chú ý, như là ngược lại, không ít câu, cụm câu thơ chuyên chở những thi ảnh tinh tế - cái tinh tế hồn nhiên một cách đẹp đẽ và hóm hỉnh của người già.

Âm thầm nở một loài hoa nghĩa tình

Gần khép lại tác phẩm, tác giả thay mặt các cộng đồng dân cư đã được cụ Mén giúp đỡ đổi thay cuộc sống, viết những lời thơ tri ân chân thành, thắm thiết tự đáy lòng. Tại đây, tính tự sự giảm hẳn, nhường lại cho tính trữ tình đậm đà, dào dạt. Đây truyện thơ được kết thúc có hậu: “Cuộc đời một ngọn đèn thôi/ Nâng hoa, trọng nghĩa cụ thời an yên”. Tác giả cùng bạn đọc bồi hồi tạm biệt cụ Mén ở bài thứ 100, ước lệ chẵn tròn ý nghĩa - dứt khoát phải có - với 100 dòng thơ lục bát găm vào tâm khảm mọi người:

“Đồng sâu trâu mải miết cày

Bùn nâu nhớ mãi mẹ thầy quê hương.

Cụ về vui xóm vui nhà

Đêm đêm thắp ánh đèn hoa ấm lòng

Chợ quê thúng mẹt bưởi bòng

Bán mua cả nỗi long đong phận người”.

(...)

“Nam Cầu Kiền thật nguy nga

Lối đường xanh sóng vào ra nhịp nhàng”

(...)

“Việt Nam đất mẹ chứa chan

Giờ đây xua hết cơ hàn ngày xưa

Từ vùng xuôi đến vùng xa

Âm thầm nở một loài hoa nghĩa tình

Hôm nay trống hội giữa đình

Quê hương đổi mới quang vinh dạt dào

Một trăm mười tuổi trí cao

Cụ thanh thản giấc đi vào ngàn thu”.

Lời kết mở

Phạm Hồng Điệp dùng Khúc lãng du cụ Mén để ngợi ca một nhân vật huyền thoại đã thuộc về quá khứ nhưng luôn luôn mới đối với hôm nay, ấy là người nông dân (hoặc những cộng đồng khác) hãy đừng trông chờ cái gì xa xôi mà chính mình phải tự khai phóng cho mình, "tự cứu lấy mình". Không phải kĩ sư, nông nghiệp, mà là một lão nông gần trăm tuổi còn làm được việc lớn, việc khó, thì chẳng lẽ tuổi trẻ, cả thế hệ trung niên lại phải chịu chùn bước trong lạc hậu, nghèo khó? Tác phẩm trường ca - truyện thơ huyền thoại này chắc chắn chinh phục mọi lứa tuổi, mọi bộ phận bạn đọc, trong đó có thể thế hệ thanh niên và trung niên ham thích hơn cả. Chúng ta có thể chọn ra trên ba chục bài thơ hấp dẫn dành cho trẻ em, đương nhiên cần xem lại những chi tiết nhạy cảm về tâm lí, sinh lí không phù hợp với trẻ thơ. Đây là một tác phẩm xuất sắc viết về đề tài nông thôn, nông dân.

Phạm Đình Ân

Về tiểu thuyết "Ngược Tchepone" của Đỗ Ngọc Yên

Nhà văn Đỗ Ngọc Yên vừa qua đời khá đột ngột. Bởi mới đây ông còn tham gia "Cuộc thi tiểu thuyết lần thứ nhất"...