Tôn vinh người phụ nữ Việt: Nhà nghiên cứu, phê bình văn học Trần Thị Việt Trung như tôi biết

Thời kì ấy, chỉ có một vài trường đại học trong cả nước được đào tạo hệ sau đại học (sau này gọi là đào tạo thạc sĩ). Ngành Ngữ văn cả nước lúc bấy giờ chỉ có Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được giao nhiệm vụ đào tạo bậc học này. Các học viên phần lớn là các cán bộ giảng dạy được các trường đại học trong cả nước giữ lại, cử đi học để trở về tiếp tục công việc nghiên cứu và giảng dạy của mình. Trong số những học viên sau đại học (mỗi chuyên ngành chỉ dưới mười người), cô gái trẻ ấy nổi bật hẳn lên, thu hút sự chú ý của biết bao người. Cô gái ấy là Trần Thị Việt Trung - người vừa tốt nghiệp ngành Văn, trường Đại học Sư phạm Việt Bắc - gửi về Hà Nội học.  

PGS.TS Trần Thị Việt Trung

Trần Thị Việt Trung sinh năm 1956, kém tôi 4 tuổi. Nhưng Việt Trung tốt nghiệp đại học trước tôi (tốt nghiệp năm 1977), còn tôi năm 1978 mới tốt nghiệp đại học. Ấy là vì, ngày 6/1/1972, khi đang học năm thứ hai trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tôi nhập ngũ, đến cuối năm 1975, mới được quân đội cho xuất ngũ, trở về tiếp tục học đại học.

Vì là sinh viên được giữ lại trường của cơ sở đào tạo sau đại học nên tôi được Khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cử đi học sau đại học ngay năm đó. Trần Thị Việt Trung học sau đại học khóa 2, còn tôi học khóa 3. Việt Trung học chuyên ngành Văn học Việt Nam (hiện đại), còn tôi học chuyên ngành Lý luận văn học. Vì thế, những ngày ấy, chắc là Việt Trung không biết tôi. Những năm tháng sau, Việt Trung tiếp tục về học nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam (hiện đại). Tôi lúc đó đã bảo vệ luận án Tiến sĩ (năm 1990) ở Nga về, giảng dạy ở bộ môn Văn học Việt Nam hiện đại. Hai anh em quen thân nhau, hiểu nhau, đồng cảm, chia sẻ những vui buồn với nhau là từ ngày đó. Và cũng thật tự nhiên, Việt Trung gọi tôi là “anh”, còn tôi thì cứ mặc nhiên gọi Trung là “em” từ ngày đó cho đến bây giờ. 

Trần Thị Việt Trung, như tôi biết, là người có phẩm chất của một con người “trọng nghĩa khinh tài”. Trần Thị Việt Trung, như tôi thấy, là người trí thức hiện đại nhưng vẫn đậm đà phong vị truyền thống. Truyền thống được hiện rõ ở đức tính chị là người giàu tình nghĩa, “ơn ai một chút không quên”. Có những người thầy, người bạn mà chị gắn bó dài lâu, đầy ân tình. Truyền thống còn được biểu hiện ở chỗ chị là người luôn biết kính trên nhường dưới (và nhường nhịn cả người trên nữa).

Trần Thị Việt Trung, như tôi hiểu, là người có đức tính kiên trì, nhẫn nại. Tôi nhớ, khi làm nghiên cứu sinh, có một sự cố đến với chị. Trong trường hợp tương tự như thế, nghiên cứu sinh thường là bỏ cuộc, vì tháo gỡ được việc này, khó lắm thay. Vậy mà, nhờ sự giúp đỡ tận tình của TS Nguyễn Xuân Lạn, khi đó là Phó trưởng phòng, và nhất là sự chân thành, sự kiên nhẫn đã giúp chị thoát nạn, vượt qua được sự cố lẽ ra không đáng có ấy. Con người này, trước sau bản chất, nhân cách đích thực vẫn hiện ra như vốn có.  

*

Trần Thị Việt Trung là người phụ nữ thành đạt. Chị đã bảo vệ thành công xuất sắc luận án Tiến sĩ (1994), được phong học hàm Phó Giáo sư (2005), được công nhận, bổ nhiệm chức danh Giảng viên cao cấp (2016), được tặng danh hiệu Nhà giáo Ưu tú, được tặng Huân chương Lao động hạng Nhì, được tặng danh hiệu “Phụ nữ tài năng thời kì đổi mới”. Chị đã trải qua nhiều cương vị công tác: Trưởng ban Quản lí khoa học và Quan hệ Quốc tế Đại học Thái Nguyên; Giám đốc - Tổng biên tập Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên. Những trọng trách như thế thường phải giao cho những người vừa có tâm, vừa có tài. Chị đã thực sự khẳng định được năng lực lãnh đạo của mình ở những trọng trách ấy.

Trần Thị Việt Trung đã được tặng nhiều giải thưởng, về thơ, về lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học. Đó là Giải thưởng của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật (giải C cho tập thơ Hoa bất tử, năm 2011); Tặng thưởng của Hội đồng Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật Trung ương (giải B, không có giải A” cho công trình Nghiên cứu về văn học thiểu số, năm 2018. Trần Thị Việt Trung bốn lần được trao Giải thưởng 5 năm Văn học Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên (1992, 2006, 2011, 2018). Đời người cầm bút được nhận những giải thưởng như thế, kể cũng là niềm mơ ước của nhiều người.

Tuyển tập nghiên cứu, phê bình và thơ của PGS.TS Trần Thị Việt Trung

  *

Đằng sau những thành tựu sáng tác và nghiên cứu, phê bình văn học ấy là một con người cụ thể, với cảnh ngộ, hoàn cảnh riêng, tạo nên một cá tính riêng. Là nhà thơ, là nhà nghiên cứu, là Phó Giáo sư, là Giảng viên cao cấp, là bà Trưởng ban Quản lý khoa học và Quan hệ quốc tế, là bà Giám đốc kiêm Tổng biên tập Nhà xuất bản,… thì trước hết vẫn là một con người của muôn mặt đời thường. Không biết có nước nào như nước Việt Nam ta không, những người sáng tác văn học nghệ thuật, những người dấn thân vào con đường nghiên cứu khoa học, nhìn chung, đều chịu gian nan, vất vả, khổ hạnh.

Nhà thơ Xuân Diệu, trước năm 1945, đã từng thốt lên: “Nỗi đời cơ cực đang giơ vuốt/ Cơm áo không đùa với khách thơ”. Thì ai mà chẳng phải lo chuyện cơm áo hằng ngày. “Có thực mới vực được đạo”. Nhưng phải chăng, những người phụ nữ dấn thân vào con đường nghiên cứu khoa học sẽ gian nan vất vả hơn nhiều cánh mày râu, nam giới. Trong cái thời đại mà “Người ta đi kiếm giàu sang cả…” (Nguyễn Bính), những người dấn thân vào con đường nghiên cứu khoa học, thật khó lắm thay. 

Cho nên, muốn đánh giá đúng đóng góp rất đáng trân trọng về khoa học của PGS.TS Trần Thị Việt Trung, trước hết, cần có cái nhìn từ góc độ này. Đằng sau cái bề ngoài có vẻ thư thái ấy là một người con hiếu thảo; một người vợ tần tảo; một người mẹ đảm đang, tháo vát; một con người hết lòng yêu chồng, thương con, lo toan chu đáo cho các em. Và bằng tấm lòng cao cả, tình thương vô hạn của mình đối với chồng với con, bằng sự hiểu biết và trí tuệ tỉnh táo đã giữ được tình yêu, giữ được gia đình, vẹn tròn, đầy đặn. 

Từ bổn phận, trách nhiệm vẹn tròn, đầy tình nghĩa của mình đối với gia đình, cơ quan, đối với các bậc thầy, bạn bè đồng nghiệp, Trần Thị Việt Trung đã vượt lên, vừa sáng tác thơ, vừa tập trung nghiên cứu khoa học. Về thơ của Vân Trung (bút danh của Trần Thị Việt Trung), PGS.TS Cao Thị Hảo trong bài PGS.TS Trần Thị Việt Trung: Nhà giáo tâm huyết, nhà nghiên cứu lí luận phê bình chuyên sâu đăng trên báo Văn nghệ Thái Nguyên, ra ngày 15/11/2025, đã dùng những lời có cánh để viết rồi. Tôi nghĩ, tư cách chính trên văn đàn, đóng góp quan trọng nhất của Trần Thị Việt Trung là ở lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học.

Có hai hướng nghiên cứu mà Trần Thị Việt Trung chuyên sâu, xứng đáng là một chuyên gia hàng đầu. Hướng nghiên cứu thứ nhất, đó là Phê bình văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945. Điều này được khởi nguồn, có cơ sở từ luận án Tiến sĩ của chị, bảo vệ thành công xuất sắc năm 1994.

Sau đó, chị đã đào sâu, bổ sung và công bố thành chuyên luận Lịch sử phê bình văn học Việt Nam (giai đoạn từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945), 2002. Chính vì luận án này, công trình này, Trần Thị Việt Trung đã trở thành chuyên gia nghiên cứu về phê bình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX. Vì thế, khi Khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội - nơi chị học sau đại học và làm nghiên cứu sinh, khi viết giáo trình đại học Văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến 1945, chủ biên giáo trình đã nghĩ ngay đến chị và trân trọng mời chi viết chương XXII: Phê bình văn học từ đầu thế kỉ XX đến 1945.

Cần phải có thêm chương XXII thì cuốn giáo trình này mới hoàn chỉnh, mới bao quát khá đầy đủ từ khái quát chung cả thời kì văn học, khái quát các khuynh hướng, trào lưu văn học đến các tác giả tiêu biểu, và khép lại bằng chương Phê bình văn học. Với chương này, lịch sử văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến 1945 không chỉ là lịch sử của sáng tác văn học mà còn là lịch sử của phê bình văn học nữa. Cuốn giáo trình này, in lần đầu năm 2016, đến nay, đã được tái bản nhiều lần.

Một số công trình nghiên cứu, phê bình văn học của PGS. TS Trần Thị Việt Trung

Nhiều nhà nghiên cứu văn học thường khó có công trình nghiên cứu vượt qua được luận án Tiến sĩ của mình. Luận án Tiến sĩ, đó là đỉnh cao trong sự nghiệp nghiên cứu khoa học của họ. Những người, sau luận án Tiến sĩ, còn tung ra được những công trình nghiên cứu có giá trị ngang bằng hoặc là hơn luận án, thường là những nhà nghiên cứu văn học tài năng. PGS.TS Trần Thị Việt Trung là một trong những người như thế.

Sau luận án (năm 1994), được công bố thành chuyên luận (năm 2002), với bao nhiêu công việc gia đình như thế, với biết bao công việc cơ quan ngổn ngang, bề bộn như thế, tưởng là Trần Thị Việt Trung chỉ lo làm công tác quản lí cũng đã cạn hơi, hết sức. Còn thời gian đâu, còn tâm trí đâu, và còn ngọn lửa tình yêu văn chương đâu nữa mà nghiên cứu. Sau những buổi họp triền miên, sau những kế hoạch gối đầu kế hoạch, còn có mấy ai “dở hơi” mà đọc sách, mà tìm tòi, suy ngẫm nữa. Nhiều người, có được cái chức vụ rồi là lẳng lặng thoát ra khỏi một cách rất chính đáng công việc nghiên cứu. Bởi vì, nó nặng nề quá, mệt mỏi quá, và nhất là khó khăn quá. 

Ma Văn Kháng cho rằng: “Tài năng là thứ của hiếm. Cũng là thứ dễ bị mất mát. Nghề văn giống như cuộc chạy marathon, xuất phát thì rất đông, nhưng tới đích thì rất ít. Rắc rối còn ở chỗ, tài năng lại là thứ người sở hữu nó là người biết đến sau cùng. Có khi mất rồi mới biết!” (Ma Văn Kháng, Phút giây huyền diệu - Nhà văn và quá trình sáng tạo, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2025, tr.154).

Nghề nghiên cứu, phê bình văn học cũng tương tự vậy thôi. Trong số không nhiều những người có thành tựu, người ta thấy có PGS.TS Trần Thị Việt Trung. Một lần nữa, chị đã thực sự khẳng định mình, làm hiện lên chân dung nghiên cứu của mình ở hướng nghiên cứu thứ hai: Nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kì hiện đại. Các công trình nghiên cứu của chị lần lượt được công bố: Bản sắc dân tộc trong thơ ca các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (2010), Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kì hiện đại - một số đặc điểm (Đồng chủ biên, 2011), Nghiên cứu, lí luận, phê bình văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kì hiện đại - Diện mạo và đặc điểm (chủ biên, 2013), Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam - truyền thống và hiện đại (Đồng chủ biên, 2015), Nghiên cứu về văn học dân tộc thiểu số (2016, 2019),… Có những công trình do Trần Thị Việt Trung viết một mình. Có những công trình, Trần Thị Việt Trung là chủ biên, đồng chủ biên.

Ở đây, đóng góp của nhà nghiên cứu không chỉ thể hiện qua giá trị của những công trình nghiên cứu độc lập của riêng mình, mà còn được thể hiện ở năng lực tổ chức, tập hợp đội ngũ, chỉ đạo triển khai một công trình nghiên cứu khoa học lớn. Đây là một đòi hỏi có tính bắt buộc đối với những nhà nghiên cứu với tư cách một chuyên gia, vừa tiếp tục khẳng định mình vừa đào tạo những nhà nghiên cứu kế cận.

Về mặt này, vị trí, đóng góp của PGS.TS Trần Thị Việt Trung rất đáng ghi nhận. Chị không chỉ khẳng định mình bằng những công trình nghiên cứu riêng, những chuyên luận viết một mình mà còn là người, như Cao Thị Hảo nhận xét ở bài viết đã dẫn ở trên, “đã thắp lên ngọn lửa đam mê và khơi gợi tinh thần nghiên cứu đối với văn học các dân tộc thiểu số”. Chị đã “góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy và định hình hướng nghiên cứu chuyên sâu về mảng văn học này, giúp nó từng bước khẳng định vị trí trong đời sống lí luận và phê bình văn học Việt Nam hiện đại”.

Với sự kiên trì và đam mê, Trần Thị Việt Trung đã “kế tục tinh thần của các học giả đi trước như Vi Hồng, Lâm Tiến […], trở thành người gợi mở, dẫn dắt và truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ giảng viên, nhà khoa học ở Đại học Thái Nguyên và khu vực miền núi phía Bắc cùng dấn thân vào nghiên cứu bộ phận văn học đặc sắc này. Từ đó, hình thành nên một xu hướng nghiên cứu bền vững, tạo nên thế mạnh học thuật của các nhà nghiên cứu như Đào Thủy Nguyên, Nguyễn Đức Hạnh, Cao Thị Hảo, Nguyễn Kiến Thọ, Hoàng Thị Điệp, Nguyễn Diệu Linh, góp phần khẳng định vị thế của văn học dân tộc thiểu số của Việt Nam trong bức tranh chung của văn học nước nhà”.

Một số tác phẩm thơ của PGS. TS Trần Thị Việt Trung, bút danh Trần Thị Vân Trang

Những lời nhận xét, đánh giá chân thành, đúng đắn, thấu tình đạt lí của PGS.TS Cao Thị Hảo đã khẳng định dứt khoát vị trí và những đóng góp không thể phủ nhận của nhà nghiên cứu, phê bình văn học tâm huyết và tài năng Trần Thị Việt Trung. Những người làm công tác giảng dạy ở trường đại học, có mấy người có được vinh quang như chị.

Có thể nói, bằng những công trình nghiên cứu khoa học của riêng mình và những công trình do chị làm chủ biên, đồng chủ biên, Trần Thị Việt Trung đã góp phần quan trọng, giữ vai trò chủ chốt, để tạo ra một “vùng thẩm mĩ” riêng, dường như là độc quyền của khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, tạo nên thế cạnh tranh, công bằng, lành mạnh với các trường đại học khác - cạnh tranh bằng học thuật nghiêm túc. Như tôi biết thì chị là một trong số những bậc thầy ở Thái Nguyên có công đào tạo và nuôi dưỡng, động viên, cỗ vũ đội ngũ những nhà nghiên cứu, phê bình văn học trẻ ở Thái Nguyên. Có công ở chỗ không chỉ góp phần đào tạo họ thành Tiến sĩ Văn học mà còn mở ra trước mặt họ một mảng đề tài, một hướng nghiên cứu khoa học đầy triển vọng. Nhiều người trong số họ đã thành danh.

Qua những công trình nghiên cứu riêng và những công trình là chủ biên, đồng chủ biên, tác giả Trần Thị Việt Trung đã góp phần vô cùng quan trọng để giới thiệu, nghiên cứu chuyên sâu, để chỉ ra những đặc điểm cơ bản từ nội dung đến hình thức của văn học dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại qua những thể loại và những tác giả tiêu biểu. Những công trình đó đã giúp cho những bạn đọc và những ai quan tâm đến văn học Việt Nam thấy được, với những nhận xét, đánh giá, phân tích và bằng cứ xác thực, những đóng góp độc đáo của bộ phận văn học dân tộc, nhất là khu vực miền núi phía Bắc. Nó đã chỉ ra và làm sáng tỏ, đâu là giá trị nội dung tư tưởng, đâu là đặc sắc nghệ thuật, đâu mới thực sự là chỗ các nhà văn/ nhà thơ dân tộc thiểu số Việt Nam “khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có” (Nam Cao - Đời thừa). Nó cho người ta hiểu được một cách sâu sắc bộ phận văn học này cũng thật đa dạng, phong phú và giàu bản sắc biết bao.

Muốn viết được những công trình nghiên cứu văn học có giá trị về văn học dân tộc thiểu số Việt Nam, nhà nghiên cứu cần phải có hiểu biết về phong tục, tập quán, văn hóa của mỗi dân tộc, và cố nhiên, phải có kiến thức văn học sâu rộng, phải dành thời gian và dồn tâm huyết cho công trình nghiên cứu của mình. Để sao cho, mỗi công trình nghiên cứu, phê bình văn học không chỉ làm nổi bật lên giá trị nội dung và nghệ thuật trong sáng tác của nhà văn mà còn hiển hiện ra tầm vóc và khuynh hướng tư tưởng, năng lực thẩm mĩ của nhà nghiên cứu nữa.   

Vẫn biết rằng, những giá trị văn học đích thực xưa nay vẫn thường có sức sống mãnh liệt, vượt qua được thử thách khắc nghiệt của thời gian. “Hữu xạ tự nhiên hương”, người xưa nói thế. Thế nhưng, trong bối cảnh, các tác phẩm văn chương được tung ra ồ ạt, thượng vàng hạ cám, vàng thau lẫn lộn, thì những tác phẩm văn học đích thực dễ có nguy cơ bị khuất lấp, bị bỏ qua. Phải chăng, nếu không có những công trình nghiên cứu công phu và đầy tâm huyết, bài bản và hệ thống, thì những tác phẩm, những tác giả văn học dân tộc thiểu số, dù có hay, đặc sắc, độc đáo, cũng vẫn có thể bị lãng quên, bị rơi vào tình trạng của những “cây quế giữa rừng/ Thơm tho ai biết, ngát lừng ai hay”. 

Như một quy luật tất yếu, những công trình nghiên cứu văn học có giá trị từ xưa đến nay, góp phần quan trọng, làm cho những hiện tượng văn học có giá trị lớn về tư tưởng và nghệ thuật trở nên sâu sắc hơn, phong phú, mới mẻ hơn, qua lịch sử tiếp nhận. Đó là một trong những lí do mà đời sống văn học của những nền văn học thực sự phát triển cần phải có những cây bút lý luận, phê bình, nghiên cứu văn học tài năng. Đó cũng là một trong những căn cứ xác đáng mà chúng ta trân trọng cây bút nghiên cứu, phê bình văn học Trần Thị Việt Trung - người có năng khiếu thẩm mỹ, được đào tạo để trở thành nhà nghiên cứu và giảng dạy văn học ở trường đại học một cách bài bản và có hệ thống, có thành tựu nghiên cứu về lịch sử phê bình văn học Việt Nam giai đoạn từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945, đặc biệt là những công trình nghiên cứu, phê bình văn học dân tộc thiểu số Việt Nam.